ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ ΠΟΛΥ ΧΑΜΗΛΗΣ ΚΑΙ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΧΑΜΗΛΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Κωνσταντίνος Παπαξοϊνης / Μάιος 1992

Ο ηλεκτρομαγνητισμός είναι συνυφασμένος με τον τεχνικό πολιτισμό και με το υψηλό βιοτικό επίπεδο όπως τουλάχιστο αυτό εννοείται από τους περισσότερους. Ο κάτοικος των συγχρόνων μεγαλουπόλεων του Βορείου ημισφαιρίου ζει μέσα σε μια ακατάπαυστη βροχή από ηλεκτρομαγνητικά κύματα κάθε προέλευσης. Ετσι όταν αναφερόμαστε στις επιδράσεις παραγόντων του περιβάλλοντος όπως το "νέφος", τα απόβλητα και η ηχορύπανση, ίσως θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνουμε και την ηλεκτρομαγνητική ρύπανση. Στην άκρη του φάσματος της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, μετά τα ραδιοκύματα, βρίσκονται οι ακτινοβολίες VLF (Very Low Frequency : 300 ΗΖ - 10 ΚΗΖ) και ELF (Extremely Low Frequency : < 300 ΗΖ).

Αυτές είναι πολύ διαδεδομένες στην καθημερινή ζωή [1].

- διανομή του ηλεκτρικού ρεύματος (π.χ. μετασχηματιστές, εναέρια και

υπόγεια καλώδια).

- οικιακές συσκευές (ιδιαίτερα: στεγνωτήρες μαλλιών, ξυριστικές μηχανές, μίξερ,

ηλεκτρικές σκούπες, φούρνοι μικροκυμάτων)

- τερματικά Η/Υ

- συγκοινωνίες (ηλεκτρικοί σιδηρόδρομοι και μαγνητική αιώρηση)

- επικοινωνίες

- ιατρικές εφαρμογές (π.χ. προσθετικά εξαρτήματα, θεραπεία καταγμάτων, πυρηνικός μαγνητικός συντονισμός. συσκευές που χρησιμοποιούν μαγνητικά πεδία για να ανακουφίσουν από τον πόνο)

- συστήματα ασφαλείας (π.χ. αναγνώριση, ανιχνευτές μετάλλων)

- τεχνολογία υψηλής ενέργειας (π.χ. θερμοπυρηνικοί αντιδραστήρες) και έρευνα (π.χ.επιταχυντές σωματιδίων, συσκευές διαχωρισμού ισοτόπων)

- βιομηχανία (π.χ ηλεκτρόλυση, θέρμανση εξ επαγωγής, συγκολλήσεις, ηλεκτρικοί φούρνοι).
 
 
 
ΕΚΘΕΣΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΕΝΤΑΣΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
καθημερινή ζωή DC

50/60 Hz

50/60 Hz

30-70 μT

0.1-0.8 μT

1-30 μT

γήινο πεδίο

οικιακή

συσκευές

διανομή ενέργειας DC

50/60 Hz

10-25 μΤ

10-100 μΤ

 
συγκοινωνία DC 2-100 mT MAGLEV
ιατρική DC

DC

1-75 Hz

0.15-1.5 T

0.1 T

1-30 μΤ

MRI

προσθετική

θερ. οστών

βιομηχανία DC

50/60 Hz

1-1000 KHz

10-50 mT

1-130 mT

0.1-10 mT

χειριστής
τεχνολογία υψηλής ενέργειας DC 1-100 mT

0.6-1.5 T

 
επικοινωνία 10-100 KHz 1-50 μΤ  
συστήματα ασφαλείας 6-1000 KHz 0.1 mT  

 
 

Στη δεκαετία του '70 έμοιαζε απίθανη η σκέψη ότι ηλεκτρομαγνητικά πεδία (ΗΜΠ) που προέρχονταν από καθετί ηλεκτρικό, από καλώδια έως κουβέρτες, θα μπορούσαν να αποβούν επιβλαβή για τον άνθρωπο. Αυτά με τα οποία ο περισσότερος κόσμος έρχεται σ' επαφή είναι μάλλον αδύναμα αλλά και το ηλεκτρικό πεδίο που επάγεται μέσα στο ανθρώπινο σώμα είναι πολύ μικρό, συγκρίσιμο με αυτό που φυσιολογικά παράγουν κάποια κύτταρα. Ετσι οι επιστήμονες είχαν καθησυχασθεί ότι τα ΗΜΠ αυτού του είδους ήταν ακίνδυνα.

Το θέμα ανακινήθηκε από μια σειρά επιδημιολογικών ερευνών που δημοσιεύθηκαν από τις αρχές της δεκαετίας του '80. Τότε ένας αριθμός ερευνητών βρήκε αυξημένο κίνδυνο καρκίνου για παιδιά που ζούσαν κοντά σε ηλεκτρικά καλώδια και για άνδρες των οποίων τα επαγγέλματα απαιτούσαν έκθεση σε ασυνήθιστα αυξημένα επίπεδα ΗΜA. Από τότε έχουν δημοσιευθεί πολλές επιδημιολογικές έρευνες. Από αυτές, οι ακόλουθες αποτελούν σημείο αναφοράς στις περισσότερες σχετικές με το θέμα δημοσιεύσεις.

Το 1979 η Ν. Wertheimer και ο Ed. Leeper πρωτοανέφεραν συσχέτιση μεταξύ του καρκίνου της παιδικής ηλικίας (ιδιαίτερα λευχαιμία, λεμφώματα, όγκοι του νευρικού συστήματος) και των υψηλών εκθέσεων σε ΗΜΠ, όπως την εκτίμησαν με βάση το μέγεθος των καλωδίων , την απόσταση από το σπίτι, την απόσταση από την πηγή παραγωγής του ηλεκτρικού ρεύματος κλπ. Συνέκριναν τις περιπτώσεις 344 παιδιών στο Colorado που πέθαναν από καρκίνο τη χρονική περίοδο 1950 - 73 με αυτές αναλόγου αριθμού υγιών παιδιών της ίδιας ηλικίας. Το αποτέλεσμα ήταν ότι τα πρώτα είχαν 2 - 3 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο [2].

Το 1988 ανακοινώθηκαν τ' αποτελέσματα της μελέτης του D. Savitz που πραγματοποιήθηκε στο Denver, Colorado τη χρονική περίοδο 1976 - 83 με σκοπό να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ της έκθεσης σε μαγνητικά πεδία στη κατοικία και της ανάπτυξης καρκίνου στα παιδιά [3]. Εξέτασε τις περιπτώσεις 365 παιδικών καρκίνων. Υπολόγισε το σχετικό κίνδυνο περίπου σε 1,5. Αν και βρήκε μικρότερο σχετικό κίνδυνο σε σχέση με προγενέστερες μελέτες, η έρευνά του απέκτησε μεγαλύτερη αξιοπιστία γιατί έκανε στατιστικές αναλύσεις προκειμένου να απαλείψει συγχυτικούς παράγοντες όπως το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και το κάπνισμα των μητέρων κατά τη διάρκεια της κύησης. Ο κίνδυνος ήταν ιδιαίτερα αυξημένος για τις λευχαιμίες και τους όγκους του εγκεφάλου. Ο Savitz πραγματοποίησε τόσο επιτόπιες στιγμιαίες μετρήσεις όσο και υπολογισμούς της έκθεσης με βάση τον τύπο των καλωδιώσεων. Ο ίδιος θεωρεί το δεύτερο παράγοντα ως αντιπροσωπευτικότερο για την μακροπρόθεσμη έκθεση του παιδιού στα ΗΜΠ [4].

Το 1989 η G. Matanoski ανακοίνωσε τα αποτελέσματα της δικής της έρευνας [4,5]. Σε αυτή περιλαμβάνονταν 50.582 άρρενες υπάλληλοι της τηλεφωνικής εταιρίας της Νέας Υόρκης. Το αποτέλεσμα εντυπωσίασε κυρίως γιατί βρήκε σχέση δόσης - αποτελέσματος.

Μέτρησε τη μέση έκθεση στα μαγνητικά πεδία στις διάφορες ειδικότητες των υπαλλήλων και τους κατέταξε με βάση αυτή με πρώτους τους συγκολλητές καλωδίων (cable splicers). Αυτοί είχαν δύο φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε μορφή καρκίνου σε σύγκριση με τους υπαλλήλους που δεν εργάζονταν στις τηλεφωνικές γραμμές, επτά φορές τον κίνδυνο για λευχαιμία και αυξημένη συχνότητα καρκίνου του γαστρεντερικού, προστάτη, μαστού και εγκεφάλου. Τα ποσοστά του καρκίνου μειώνονταν σχετικά προς την έκθεση.

Αλλες επιδημιολογικές έρευνες, ενδεικτικές συσχετίσεων που επιχειρήθηκαν είναι οι ακόλουθες:

- χρήση ηλεκτρικών κουβερτών και καρκίνος του μαστού σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες : όχι στατιστικά σημαντικό αποτέλεσμα [6]

- επαγγελματική έκθεση ανδρών σε ΗΜΠ και καρκίνος του μαστού : αυξημένος σχετικός κίνδυνος ιδιαίτερα για ορισμένες ειδικότητες [7]

- χρήση ηλεκτρικών κουβερτών και καρκίνος όρχη σε λευκούς ενήλικες : σχετικός κίνδυνος 1,4 για μη σεμινώματα αυξανόμενος με τη διάρκεια της χρήσης [8]

- λευχαιμία και ενασχόληση με έκθεση σε ΗΜΠ στο προσωπικό του Ναυτικού : αυξημένος σχετικά κίνδυνος για τους ηλεκτρολόγους [9]

- οξεία μη - λεμφοκυπαρική λευχαιμία και έκθεση σε μαγνητικά (πεδία στο χώρο της κατοικίας : δεν βρέθηκε σχέση [10].

- οξεία λευχαιμία και επαγγελματική έκθεση σε ΗΜΠ : σημαντικά αυξημένος σχετικός κίνδυνος για όλες τις βιομηχανικές ειδικότητες πλην αυτής του συγκολλητή [11].

- έρευνα πάνω στην επαγγελματική θνησιμότητα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπάρχει σημαντική σχέση μεταξύ των "ηλεκτρικών" ενασχολήσεων και του θανάτου από λευχαιμία [12]

- έκθεση σε ΗΜΠ και λεμφικές - αιμοποιητικές κακοήθειες : σημαντικά αυξημένη θνησιμότητα λόγω οξείας μυελοειδούς λευχαιμίας, πολλαπλού μυελώματος και ιδίως μερικών τύπων κακοήθους λεμφώματος [13].

- θνησιμότητα του πληθυσμού που κατοικεί κοντά σε εγκαταστάσεις μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος : αυξημένη συχνότητα καρκίνου του πνεύμονα στις γυναίκες [14].

- θνησιμότητα και καρκίνος σε εργάτες εργοστασίων ηλεκτρόλυσης : όχι σχέση [15].

- καρκίνος παιδικής ηλικίας και παρατεταμένη έκθεση σε ΗΜΠ 60ΗΖ από ηλεκτρικές οικιακές συσκευές που χρησιμοποιήθηκαν από τη μητέρα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και από το παιδί μετά τη γέννηση : οι ηλεκτρικές κουβέρτες σχετίζονται περισσότερο με τον καρκίνο (κυρίως λευχαιμίας και όγκους του εγκεφάλου) [17].

- απώλεια του εμβρύου και έκθεση σε δύο εποχιακές πηγές ΗΜΠ (ηλεκτρική θέρμανση οροφής και ηλεκτρικά θερμαινόμενα κρεβάτια) : η απώλεια ήταν δυσανάλογα αυξημένη κατά τη διάρκεια της περιόδου χρήσης [17].

- έκθεση των γονέων σε ΗΜΠ και νευροβλάστωμα στους απογόνους : σημαντικά αυξημένος σχετικός κίνδυνος για ορισμένες κατηγόριες έκθεσης [18].

- ισχύς των μαγνητικών πεδίων και τοποθεσία θανάτων από αυτοκτονία : σημαντική σχέση [19].

- χρήση τερματικών Η/Υ και κύηση : αναφέρονται στη βιβλιογραφία 14 επιδημιολογικές μελέτες για το χρονικό διάστημα 1985 - 91 από τις οποίες οι 13 δεν βρίσκουν κίνδυνο για αυτόματη αποβολή ή για δυσπλασία [20].

Οι επιδημιολογικές μελέτες και η ερμηνεία των αποτελεσμάτων τους έχουν δεχθεί σφοδρή κριτική. Κυρίως επισημαίνονται:

1) η δυσταξινόμηση: οι περιπτώσεις ταξινομούνται με βάση τον τίτλο της ειδικότητας κι όχι την πραγματική τους έκθεση, η έκθεση υπολογίζεται με βάση τον τύπο των καλωδίων κι όχι ύστερα από μέτρηση. Αλλωστε οι περισσότερες μελέτες αναφέρονται στο παρελθόν κι έτσι δεν μπορεί να γίνει μέτρηση. Επίσης δεν υπάρχει πάντα ο κατάλληλος εξοπλισμός.

2) η ύπαρξη συγχυτικών παραγόντων όπως οι χημικές ουσίες στον τόπο της εργασίας (διαλύτες, αναθυμιάσεις), τα υψηλά επίπεδα βενζολίου, το οποίο αποτελεί αίτιο λευχαιμίας, στις περιοχές με υψηλή κυκλοφοριακή πυκνότητα [21], οι εργονομικοί παράγοντες, το κάπνισμα και το stress στη χρήση τερματικών Η/Υ και κύηση [20].

3) ο μικρός αριθμός εξεταζόμενων περιπτώσεων

4) η έλλειψη ενός εξακριβωμένου μηχανισμού αλληλεπίδρασης

5)η μη παρατήρηση σχέσης δόσης - αποτελέσματος

Ομως οι επιδημιολογικές μελέτες μπορούν να δεχθούν παρόμοια κριτική ως μεμονωμένες περιπτώσεις. Σαν σύνολο έχουν ισχυρή συνοχή που δεν μπορεί νά αγνοηθεί:

1) οι καρκίνοι που συσχετίζονται με τα ΗΜΠ είναι συνήθως η λευχαιμία, τα λεμφώματα και οι καρκίνοι του νευρικού συστήματος.

2) οι σχετικοί κίνδυνοι που υπολογίζονται είναι συνήθως της τάξης του 2 - 3

Μια σύγχρονη πολλά υποσχόμενη επιδημιολογική έρευνα είναι αυτή του J. Peters. Αυτός μελέτησε 232 περιπτώσεις παιδικής λευχαιμίας στην περιοχή του Los Angeles την χρονική περίοδο 1980 - 87. Τα παιδιά ήταν ως 10 ετών . Συγχρόνως μελέτησε ισάριθμο πληθυσμό παιδιών της ίδιας ηλικίας, φυλής και φύλου σαν πληθυσμό αναφοράς.

Η μέθοδος του περιελάμβανε:

1) μετρήσεις των ΗΜΠ για 24 - 72 ώρες μέσο στο υπνοδωμάτιο του παιδιού

2) στιγμιαίες επιτόπιες μετρήσεις μέσα κι έξω από το σπίτι

3) υπολογισμό της έκθεσης με βάση τον τύπο των καλωδιώσεων.

Επίσης συνέλεξε πληροφορίες σχετικές με παράγοντες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν ή να προάγουν τον καρκίνο όπως ιατρικό ιστορικό παιδιού και γονέων, επαγγελματικό ιστορικό γονέων, ιστορικό κατοικίας.

Η προκαταρκτική ανάλυση ανακοινώθηκε στις 7/2/91 [22]. Δεν βρήκε σχέση μεταξύ της λευχαιμίας και της μετρούμενης έκθεσης και μια μικρή σχέση μεταξύ της 24ωρης μέτρησης και του κινδύνου για λευχαιμία. Βρήκε ωστόσο σημαντική σχέση μεταξύ αυτής και του τύπου της καλωδίωσης (σχετικός κίνδυνος: 2,5).

Ως ερμηνεία δίνονται τα ακόλουθα:

1) μερικοί τύποι ηλεκτρομαγνητικής έκθεσης οδηγούν σε αυξημένη λευχαιμία και η σχέση μεταξύ έκθεσης και αποτελέσματος εξαρτάται από περισσότερες παραμέτρους εκτός από τις απλές (χρόνος, ένταση).

2) κάποιο λάθος υπάρχει.

Ο Peters μελέτησε επίσης τη σχέση της χρήσης 13 ηλεκτρικών συσκευών από τα παιδιά με λευχαιμία. Σημαντικό αποτέλεσμα προέκυψε για την μαυρόασπρη TV και τους στεγνωτήρες μαλλιών.

Η καρκινογένεση θεωρείται ότι περιλαμβάνει δύο τουλάχιστον στάδια την έναρξη και την προαγωγή. Στην έναρξη προσβάλλεται το DNA του κυττάρου από ένα μεταλλαξιογόνο και προκαλείται μια μη - αναστρέψιμη μεταβολή που δίνει στο κύτταρο τη δυνατότητα να μετατραπεί σε νεόπλασμα με κατοπινή επίδραση μη - ειδικού παράγοντα ο οποίος θα του δώσει αυξητικό πλεονέκτημα και θα το βγάλει από τη λανθάνουσα κατάσταση όπου ακολουθούσε φυσιολογική κινητική.

Πρόκειται για την προαγωγή.
 
 

Η ενέργεια που μεταφέρει η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία τόσο χαμηλής συχνότητας είναι πολύ μικρή για να σπάσει χημικούς δεσμούς (όπως η ακτινοβολία Χ) ή για να προκαλέσει θέρμανση (όπως τα μικροκύματα). Ετσι αν είναι να επηρεάζει την καρκινογένεση θα το κάνει στο στάδιο της προαγωγής. Ενα σημαντικό μέρος της βιβλιογραφίας περιγράφει αποτυχημένες προσπάθειες για να προκληθούν μεταλλάξεις με παρόμοιο τρόπο. Αλλού αναφέρονται ασήμαντα αποτελέσματα. Ετσι μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι δεν υπάρχει δράση στη φάση της έναρξης.

'Ενα αποδεδειγμένο και επαναλήψιμο αποτέλεσμα της επίδρασης ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας στα πειραματόζωα είναι οι διαταραχές των κιρκαρδικών ρυθμών [5].Αυτό είναι περισσότερο φανερό στην έκκριση της ορμόνης μελατονίνης από την επίφυση. Η επίφυση συνδέεται με την οπτική οδό και δρα ως νευρομετασχηματιστής μετατρέποντας ένα νευρικό σήμα σε ορμονική έκκριση. Το σύστημα αυτό σχετίζεται με την καθημερινή εναλλαγή ύπνου εγρήγορσης. Κάποια αλλαγή στην κυκλική διακύμανση της μελατονίνης (αυξημένη το βράδυ, μειωμένη το πρωί) προκαλεί διαταραχή στις σχέσεις των διαφόρων κιρκαρδικών ρυθμών γεγονός που μπορεί να έχει ως συνέπεια ψυχιατρικές διαταραχές συμπεριλαμβανομένης και της κατάθλιψης. Επίσης μπορούν να επηρεαστούν η ευαισθησία στα φάρμακα και η ικανότητα παραγωγής έργου.

Επίμυες που ακτινοβολούνταν συνεχώς με ηλεκτρικά ή με μαγνητικά πεδία, υπό καθορισμένες συνθήκες παρουσίασαν σημαντικά ελαττωμένη νυχτερινή έκκριση μελατονίνης [5,23]. Ο μηχανισμός είναι άγνωστος. Η επίδραση της ακτινοβολίας μπορεί να είναι άμεση στην επίφυση ή έμμεση στο συμπαθητικό που τη νευρώνει [24]. Πάντως βρέθηκε ότι ελαττώνεται η συγκέντρωση της Ν - ακετυλοτρανσφεράσης, του καθοριστικού ενζύμου στη σύνθεση της μελατονίνης από τη σεροτονίνη [23]. Θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι οι εντάσεις που χρησιμοποιήθηκαν ήταν μεγαλύτερες του συνηθισμένου στην οικιακή και στην επαγγελματική έκθεση.

Στη βιβλιογραφία αναφέρεται πείραμα κατά το οποίο μεταβλήθηκαν κιρκαρδικοί ρυθμοί σε άνθρωπο υπό την επίδραση ΗΜΠ 10 Ηz [25] και πείραμα με εθελοντές οι οποίοι χρησιμοποίησαν ηλεκτρικές κουβέρτες για 6 - 10 εβδομάδες με αποτέλεσμα μειωμένη έκκριση μελατονίνης [5].

Τα επίπεδα της μελατονίνης έχουν συνδεθεί με τον καρκίνο διαφόρων οργάνων αλλά ιδιαίτερα με αυτόν του μαστού. Τα εργαστηριακά δεδομένα που υπάρχουν είναι τα ακόλουθα. Πειράματα σε επίμυες έδειξαν ότι η χορήγηση μελατονίνης δρα προστατευτικά στην ανατήξει όγκων[26]. Η έλλειψη μελατονίνης προάγει την ανάπτυξη καρκίνου ύστερα από εφαρμογή καρκινογόνου ουσίας [23]. Ιn vitro παρατήρηση ότι η μελατονίνη δρα ανασταλτικά στην αύξηση ανθρώπινων καρκινικών κυττάρων μαστού [7].

Η μελατονίνη δρα στον υποθάλαμο και στην υπόφυση αναστέλλοντας την παραγωγή των FSH και LH καθώς και των εκκριτικών τους παραγόντων. Επίσης φαίνεται πως δρα ανασταλτικά στην έκκριση προλακτίνης. 'Ετσι η χορήγηση μελατονίνης στα πειραματόζωα κατεβάζει τα επίπεδα οιστραδιόλης και προλακτίνης στον ορό [23]. Εφόσον η μελατονίνη καταστέλλει τις γεννητικές ορμόνες, χαμηλότερα επίπεδα αυτής, λόγω επίδρασης ΗΜΠ, Θα οδηγούσε σε αυξημένα επίπεδα οιστρογόνων και προλακτίνης τα οποία σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του μαστού [26].
 
 


 
 

Η υπόθεση αυτή υποστηρίζεται από τα ακόλουθα δεδομένα [27] :

1) η ασβεστοποίηση της επίφυσης είναι συχνότερη στις χώρες με υψηλό ποσοστό καρκίνου του μαστού και χαμηλότερη σε αυτές με χαμηλά ποσοστά καρκίνου.

2) οι φαινοθειαζίνες αυξάνουν το επίπεδο της μελατονίνης στον ορό. Υπάρχουν αναφορές σχετικά με ασθενείς που παίρνουν χλωροπρομαζίνη. ότι έχουν χαμηλότερο κίνδυνο καρκίνου του μαστού.

3) έχει αναγνωρισθεί υποδοχέας μελατονίνης στην ανθρώπινη ωοθήκη πράγμα που προτείνει μια άμεση επίδραση της ορμόνης στη λειτουργία του οργάνου και πιθανώς στην παραγωγή οιστρογόνων.

Θα πρέπει να έχει κανείς υπόψη ότι στα πειράματα που πραγματοποιήθηκαν παρουσιάζονται “παράθυρα” που αφορούν τόσο στη συχνότητα όσο και στην ένταση. Δηλαδή το αποτέλεσμα εμφανίζεται σε ορισμένη τιμή και όχι σε μικρότερη ή μεγαλύτερη. 'Ετσι τα ELF βρέθηκε ότι προκαλούν σημαντικές επιδράσεις σε κύτταρα - στόχους in vitro και in νίνο. Για την εξήγηση του μηχανισμού δράσης θεωρείται καθοριστική η ανεύρεση του τόπου δράσης και του τρόπου ενίσχυσης της αρχικής επίδρασης (amplification). Σύμφωνα με μια θεωρία δρουν σε ένα ήδη υπάρχοντα μηχανισμό κυτταρικής απάντησης στη δράση ενός εξωκυτταρικού μορίου. Τέτοιο είναι το σύστημα υποδοχέων επιφανείας και G - πρωτεϊνών. Στην περίπτωση αυτή η σύνδεση του μορίου μεταβάλλει τη διαμόρφωση του κυτταροπλασματικού τμήματος του υποδοχέα έτσι ώστε να συνδέεται με μια G - πρωτείνη, η οποία με τη σειρά της ενεργοποιεί ή αδρανοποιεί ένα ένζυμο της πλασματικής μεμβράνης ενώ σε άλλες περιπτώσεις συνδέεται σε ένα κανάλι ιόντων. Το ένζυμο παράγει έναν διαλυτό διαμεσολαβητή που απελευθερώνει Ca++ από μια ενδοκυττάρια αποθήκη ή παράγει c ΑΜΡ. Και τα δύο Ca++ και cAMP, συνδέονται με άλλες ειδικές πρωτείνες του κυττάρου μεταβάλλοντας τη δραστικότητά τους.
 
 

Η μεταβολή της διαμόρφωσης και συνεπώς της λειτουργίας των υποδοχέων της κυτταρικής μεμβράνης έχει προταθεί ως εξήγηση στη βοήθεια που προσφέρουν τα μεταβαλλόμενα μαγνητικά πεδία στη θεραπεία των καταγμάτων [28]. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή τα επαγόμενα ηλεκτρικά πεδία αλλάζουν το μοντέλο των ηλεκτρικών φορτίων στην επιφάνεια έτσι ώστε αν και ο υποδοχέας συνδέεται με την παραθορμόνη (ΡΤΗ) δεν είναι στην κατάλληλη διαμόρφωση για να μεταδώσει το σήμα. Θα πρέπει να έχει κανείς υπόψη ότι οι οστεοβλάστες έχουν κεντρικό ρόλο στη ρύθμιση του μεταβολισμού του οστού. Αποτελούν τα κύτταρα - στόχους για την ΡΤΗ, περνώντας το ρυθμιστικό ορμονικό μήνυμα στα κύτταρα άλλου τύπου με παρακρινικούς μηχανισμούς. Ετσι η έλλειψη ευαισθησίαs των οστεοβλαστών στην ΡΤΗ οδηγεί σε αυξημένη σύνθεση κολλαγόνου και σε μειωμένη απορρόφηση οστού από τους οστεοκλάστες. Μέσα στα κύτταρα παρατηρείται ελάττωση του ΑΜΡ καθώς η αδενυλκυκλάση ενεργοποιείται από την παραθορμόνη. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφερθεί η πιθανή συμμετοχή των ρυθμιστικών πεπτιδίων στο μηχανισμό. Αυτά συμμετέχουν στη διατήρηση της “κοινωνικής συμπεριφοράς” των κυττάρων μέσα στον πολυκύτταρο oργανισμό είτε προάγοντας είτε αναστέλλοντας την αύξησή τους. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το ίδιο μόριο είναι ικανό να προκαλέσει και τα δύο αποτελέσματα και ότι κατά τη διάρκεια της διαφοροποίησης η απάντηση του κυττάρου σε έναν τέτοιο παράγοντα μπορεί να αλλάξει από αυξητική σε ανασταλτική [29]. 'Ετσι με βάση την προηγούμενη υπόθεση σχετικά με τη δράση των ELF στους κυτταρικούς υποδοχείς με αποτέλεσμα την παρεμπόδιση της δράσης των εξωκυτταρικών μορίων και την επίδραση στους παρακρινικούς μηχανισμούς, οδηγείται κανείς στη σκέψη ότι θα μπορούσε να παρεμποδιστεί η δράση των ανασταλτικών πεπτιδίων. Τέτοιοι παράγοντες είναι το TGF - β (Transforming Growth Factor - β) και οι ιντερφερόνες (IFN). Το TGF - β ανάμεσα στα άλλα αναστέλλει την απάντηση των κυττάρων σε άλλους αυξητικούς παράγοντες. Η INF - α δρα ως κυτταροστατικό, αντί - ιικό, ανοσορυθμιστικό. Αναστέλλει τη σύνθεση ενός αριθμού πρωτεϊνών συμπεριλαμβανομένης της αποκαρβοξυλάσης της ορνιθίνης (ODC) [30]. Η ODC είναι απαραίτητη για την αύξηση των κυττάρων και χρησιμοποιείται συχνά ως δείκτης της προαγωγής του καρκίνου. Πειράματα αναφέρουν αύξηση του ενζύμου υπό την επίδραση πεδίων 60Ηz [5]. Η INF - α χρησιμοποιείται κλινικά με σημαντική επιτυχία στη αντιμετώπιση λευχαιμικών και μελωμάτων, δηλαδή των συχνότερων κακοηθειών λόγω της επίδρασης ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας, σύμφωνα με τις επιδημιολογικές μελέτες. Επίσης το TGF - β και η IFN -α περιορίζουν την αύξηση in vitro ενός ευρέως φάσματος κυτταρικών σειρών (ιδιαίτερα επιθηλιακών) συμπεριλαμβανομένων αυτών κακοήθους προέλευσης [29]. Εκτός από τα προηγούμενα και τα ιόντα ασβεστίου, ως ενδοκυττάριοι αγγελιοφόροι συνδεδεμένοι με το σύστημα επιφανειακών υποδοχέων - G - πρωτεινών, βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας. Αναφέρεται εργασία κατά την οποία μεταβλήθηκε η πρόσληψη ασβεστίου από λεμφοκύτταρα επίμυος υπό την επίδραση μαγνητικών πεδίων συγκρίσιμων με αυτά της επαγγελματικής έκθεσης. Η πρόσληψη αυξήθηκε μόνο όταν επέδρασε στο κύτταρο ένα μιτογόνο του οποίου φαίνεται ότι το πεδίο πολλαπλασίασε τη δράση [26]. Σε άλλες εργασίες μεταβλήθηκε η ροή ιόντων ασβεστίου σε εγκεφαλικούς ιστούς κότας και γάτας [25]. Αλλη περίπτωση αναφέρει μεταβολή στην έκκριση ινσουλίνης από β - κύτταρα παγκρεατικών νησιδίων κονίκλου υπό την επίδραση ELF πεδίου. Ταυτόχρονα μειώθηκε και η διακίνηση των Cα ++ και ως γνωστό η έκκριση της ινσουλίνης είναι μια διαδικασία εξαρτημένη από το ασβέστιο [25]. Κύματα των 60 Ηz παράγουν αρμονικές στα 120 και 180 Ηz και υποαρμονικές στα 30 και 15 Ηz. Το φαινόμενο είναι εντονότερο κοντά στους μετασχηματιστές και σε παρόμοιες συσκευές. Η συχνότητα των 15 Ηz είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αφού βρίσκεται αρκετά κοντά στη συχνότητα συντονισμού των ιόντων ασβεστίου (16Ηz). Η συχνότητα αντίθετα των 50 Ηz παράγει υποαρμονικές στα 25 και 12,5 ΗΖ όπου και η σχέση είναι πιο αδύναμη. Eτσι μελέτες σε φυσιολογικά ανθρώπινα λεμφοκύτταρα σε καλλιέργεια έδειξαν ότι μαγνητικά πεδία με συχνότητα κοντά στα 15 Ηz επάγουν εισροή Cα- 45 μέσα στα λεμφοκύτταρα 3 φορές μεγαλύτεοη από την παρατηρούμενη στα λεμφοκύτταρα αναφοράς [9]. Οι προηγούμενες πληροφορίες προσφέρουν υποστήριξη στη θεωρία που δέχεται την κυτταρική μεμβράνη στον τόπο πρωταρχικής αλληλεπίδρασης με τα ΗΜΠ και ιδιαίτερα σε όσους υποστηρίζουν ότι υπεύθυνες για τον μετασχηματισμό των ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας είναι ένας μικρός αριθμός κατιονικών θέσεων πάνω σε μακρομόρια της κυτταρικής επιφανείας που καταλαμβάνονται από Cα++ συναγωνιζόμενα από Η+ [31].

Αλλη εργαστηριακή μελέτη αναφέρει ότι καλλιέργειες ανθρώπινων ινοβλαστών αυξάνουν την σύνθεση DNA όταν εκτίθενται σε ΗΜΠ χαμηλής συχνότητας και έντασης ανάλογης ή μικρότερης του γεωμαγνητικού πεδίου [32]. Παράλληλα. πειράματα δείχνουν ότι ΗΜΠ 100 Ηz (1,2 μΤ) που επιδρούν σε γονιμοποιημένα ωά όρνιθας επιβραδύνουν ή σταματούν σε αρχικά στάδια την εμβρυογένεση. Παρουσιάζονται νεκρωτικές περιοχές και ιδιαίτερη ευαισθησία εμφανίζει το κεφαλικό νευρικό σύστημα ενώ τη μικρότερη η έμβρυική καρδιά [33]. 'Οσον αφορά στα πειράματα σε ανθρώπους, εθελοντές εκτέθηκαν για χρονικό διάστημα 24 - 36 ωρών σε ΗΜΠ 60 Ηz λίγο μεγαλύτερης έντασης από αυτή ακριβώς κάτω από ηλεκτρική γραμμή υψηλής τάσης.

Τα αποτελέσματα ήταν [26]:

1) επιβράδυνση του καρδιακού ρυθμού (απώλεια 3 παλμών το λεπτό με την έναρξη και με τη λήξη της έκθεσης). Σε λίγα λεπτά επέρχεται προσαρμογή

2) επιβράδυνση του χρόνου αντίδρασης και μείωση της απόδοσης σε test - χρόνου

3) δεν βρέθηκαν βιοχημικές μεταβολές.
 
 

Στη συνέχεια αναφέρονται ορισμένα στοιχεία σχετικά με τον κοινωνικό αντίκτυπο του θέματος.

Η κοινωνία των Η.Π.Α. φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένη καθώς τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ασχολούνται συχνά με το θέμα. Στις πόλεις τοπικά συμβούλια αγωνίζονται να απομακρύνουν γραμμές ηλεκτρικού ρεύματος από κατοικημένες περιοχές. Αρχισαν να εμφανίζονται μηνύσεις εργαζομένων που υποστηρίζουν ότι έπαθαν λευχαιμία από επαγγελματική έκθεση. Θα πρέπει επίσης να αναφερθεί η σφοδρή αντίθεση των κυβερνήσεων των Πολιτειών Michigan και Wisconsin στην εγκατάσταση μιας τεράστιας κεραίας ELF από το Ναυτικό που θα επιτρέπει την επικοινωνία με τα υποβρύχια σε επιχειρησιακό βάθος. Η υπηρεσία προστασίας του περιβάλλοντος (ΕΡΑ) φαίνεται να δέχεται τη σχέση μεταξύ ELF και καρκινογένεσης [34]. Συγχρόνως η έρευνα στον τομέα αυτό χρηματοδοτείται αφειδώς [35]. Ακόμα ορισμένες πολιτείες έχουν καθορίσει όρια στην ένταση για τα ΗΜΠ. Ανάλογα έχουν πράξει χώρες όπως η πρώην Σοβιετική 'Ενωση και το Ηνωμένο Βασίλειο καθώς και διεθνείς οργανισμοί όπως η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (WHO) και η Διεθνής 'Ενωση για την Προστασία από την Ακτινοβολία (IRPA). Ωστόσο φαίνεται πως δεν έχουν όλοι την ίδια γνώμη. Το κοινωνικό σώμα έχει χωριστεί σε δύο παρατάξεις. Οι μεν πιστεύουν ότι οι ενδείξεις είναι αρκετές για να ληφθούν προληπτικά μέτρα. Οι δε επιμένουν ότι πρώτα πρέπει να υπάρξουν αποδείξεις πριν ληφθούν μέτρα, τα οποία πάντα θα πρέπει να έχουν ένα λογικό κόστος. Οι προτεινόμενες λύσεις αφορούν σε τεχνικές μετατροπές στο δίκτυο διανομής του ηλεκτρικού ρεύματος και στις γειώσεις των σπιτιών. Προδιαγραφές ασφαλείας απαιτούνται για τις ηλεκτρικές συσκευές. Το τελευταίο μέτρο έχει εφαρμοστεί μαζικά μόνο από τις κατασκευαστικές εταιρίες των ηλεκτρονικών υπολογιστών.

Η απουσία αποδεδειγμένης πρόκλησης καρκίνου στο εργαστήριο ασφαλώς αποδυναμώνει τις ενδείξεις των επιδημιολογικών μελετών. 'Ομως τα ιστορικά παραδείγματα στις ανακαλύψεις άλλων καρκινογόνων όπως το κάπνισμα δείχνουν πως η επιδημιολογική επισήμανση του κινδύνου προηγήθηκε της εργαστηριακής επιβεβαίωσης. Ακόμη δε θα πρέπει να παραβλέπεται το ότι πρόκειται για έναν πιθανό προαγωγές της καρκινογένεσης για τον οποίο οι επιδημιολογικές μέθοδοι είναι φτωχά ανεπτυγμένες σε σύγκριση με αυτές των παραγόντων έναρξης.

Ωστόσο οι μέχρι στιγμής ενδείξεις επιβάλλουν να λαμβάνονται υπόψη τα ΗΜΠ όταν σχεδιάζονται καινούργια κοινωνικά ιδρύματα όπως νοσοκομεία - ιδιαίτερα για ψυχιατρικούς ασθενείς. Επίσης δεν θα πρέπει οι γυναίκες να βάζουν σε κίνδυνο την υγεία του εμβρύου χρησιμοποιώντας ηλεκτρικές κουβέρτες κατά τη διάρκεια της κύησης, ούτε παιδικοί σταθμοί να βρίσκονται κοντά σε ηλεκτροφόρα καλώδια υψηλής τάσης.

Ακόμα κι αν το πρόβλημα δεν είναι έντονο σήμερα, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για το μέλλον αφού ο πληθυσμός της γης αυξάνει και ελεύθερος χώρος ολοένα και λιγοστεύει με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να έρχονται σε πλησιέστερη σχέση με τις ηλεκτρικές γραμμές. Συγχρόνως η ζήτηση του ηλεκτρικού ρεύματος αναμένεται να αυξηθεί κατά περίπου 40% έως το 2000.

Σίγουρα θα έχουμε νέα καθοριστικά στοιχεία σε σύντομο χρονικό διάστημα αφού πολλές επιδημιολογικές έρευνες τέλειωσαν πρόσφατα ή αναμένεται να ολοκληρωθούν στο εγγύς μέλλον [5]: 1988 (1), 1990 (6), 1991 (5), 1992 (4), 1993 (3), 1994 (4) [στην παρένθεση ο αριθμός των επιδημιολογικών ερευνών ].
 
 
 
 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) Μ. Stuchly. Human exposure to static and time - varying magnetic fields

Health physics 1986;51:215-225

2)Ν. Wertheimer, Ed. Leeper. Electrical wiring configurations and childhood cancer.

Am J. Epldemiol 1979; 109: 273 -284

3)D. Savitz et ai. Case - control study of childhood cancer and exposure to 60 Ηz magnetic fields

Am J Epidemiol 1988; 128: 21 - 38

4)R. ΡοοΙ Is there an EMF - cancer connection

Science 1990; 249: 1096- 1098

5)Special report Electromagnetic Fierds: the jury's stiil out

ΙΕΕΕ Spectrum Aug 1990: 22 - 35

6)J. Vena et al Use of electric blankets and risks of postmenopausal breast cancer

Am J Epldemiol 1991;134:180-185

7)Ρ. Demers et al Occupational exposure to electromagnetic fields and breast cancer in men

Am J Epldemiol 1991; 134: 340 -347

8)R. Verreault Use of electric blankets and risk of testicular cancer

Am J Epidemiol 1991 ;131:759- 762

9)F. Garland et al Incidence of Ieukemia in occupations with potential electromagnetic field exposure in US navy personnel

Am J Epldemiol 1990. 132: 293 - 303

10)R. Severson et al Acute nonlumphocytic Ieukemia and residentlal exposure to power frequency magnetic fields

Am J Epidemiol 1988; 128: 10 - 20

11)S. Bastuji - Garin et ai. Acute Ieukaemia in workers exposed to electromagnetlc flelds

Eur J Cancer 1990; 26: 1119 - 1120

12)Μ. Mc Dowall Leukaemia mortality in electrical workers in England and Wales.

Lancet 1983 (Jan): 246 (Ietter)

13)S. Milham Jr. Increased mortality in amateur radio operators due to lymphatic and hematopoietic malignancies

Am J Epidemiol 1988; 127. 50 - 54

14)Μ. Mc Dowall Mortality of persons resident in the vicinity of electricity transmission facilities

Br J Cancer 1986; 53: 271 - 279

15)L. Barregard et al Cancer among workers exposed to strorng static magnetic fields

Lancet 1985 (0ct).892 (Ietter)

16)D. Savitz et al. Magnetic field exposure from electric appliances and childhood cancer

Am J Epidemiol 1990 ; 131: 763 - 773

17)Ν. Wertheimer. Ed. Leeper Fetal Ioss associated wjth two seasonal sources of electromagnetic field exposure

Am J Epidemiol 1989;129: 220 - 224

 18)J. Wilkins. V. Hundley Paternal occupational exposure to electromagnetic fields and neuroblastoma in offspring

Am J Epidemiol 1990; 131: 995 - 1008

 19)F.S Perry et al Environmental pοwer - frequency magnetic flelds and suicide

Health physics 1981 ; 41: 267 - 277

20)R. Kavet, R. TeIl VDTs: Field levels, eρidemiology and laboratory studies Health physics 1991 ; 61:47 - 57

21)J. Jauchem Νο Cancer Iink

Nature 1990;347:418 (letter)

22)R. ΡοοΙ EMF - cancer link still murky

Nature 1991 ; 349: 554

23) R. Stevens Electric power use and breast cancer. a hypothesis

Am J Epidemiol 1987;125: 556-561

24) Ρ. Semm et al Effects of an Earth - strength magnetic field on electrical

actlvity of pineal cells

Nature 1980; 288: 607 - 608

25) W.R. Adey Some fundamental aspects of biological effects of extremely Iow

frequency (ELF) in: "Biological effects and dosimetry of nonlonizing

radiation" ΝΑΤΟ. Advanced study institutes series.

26) R. Ροοl Electromagnetic fields: The biological evidence

Science 1990; 249:1378 - 1381

27) Μ. Cohen et al Role of pineal gland in aetiology and treatment of breast

cancer

Lancet 1978 (Oct): 814 - 816

28) R. Luben Effects of low - energy electromagnetic fields (pulsed and DC) on

membrane signal transduction process in biological systems

Healthphysics 1991;61: 15-28

29) C.M. Steel Peptide regulatory factors and malignancy

Lancet1989 ; 3:30-34

30) CECIL Textbook of Medicine 19th ed. (Int.) Saunders

31) W. Adey Tissue interaction with non - ionizing electromagnetic fields

Physiological Reviews 1981 ; 61:435- 513

32) Α. Liboff et al. Time - varying magnetic fields: effect on DΝΑ synthesis

Science 1984; 223: 818 - 820

33)J. Deigado et al Embryological changes induced by weak, extremelely low electromagnetic fields

J Anat 1982; 134: 533- 551

34)S. Shulman Cancer risks seen in electromagnetic fields

Nature 1990; 345: 463

35)Dο Power line - generated electromagnetic fields have any association with certain disorders ?

JAMA 1988; 259: 1131 - 1133
 
 


 

Προηγούμενη σελίδα | Κεντρική σελίδα | Κατάλογος