.
Ιπποκράτης ο Κώος

Γενικά
Βιβλία
Εκδόσεις
Κνιδιακή Ιατρική
Φυσιοπαθολογία
Νοσολογία
Ηθική
Αρχαία Χειρουργική
Ορθοπεδική
Υγιεινή διαβίωση
Στοιχεία Μαιευτικής
Ασκληπιείο
Ιπποκρατικός Όρκος
Ιδέες και νοήματα
Επίδραση Όρκου
Αξία Όρκου


Γενικότερα – Ιπποκρατική Ιατρική

 Η ορθολογική ιατρική – που έθεσε τις βάσεις της επιστημονικής ιατρικής – θεμελιώθηκε από τον Ιπποκράτη τον Κώο (460-370 π.Χ.) κατά την περίοδο του Χρυσού Αιώνα.

Η γενεαλογία του Ιπποκράτη έχει συνδεθεί με την ελληνική μυθολογία. Αναφέρεται ότι ήταν 20ος απόγονος της γενιάς του ημίθεου Ασκληπιού (γιου του Απόλλωνα) που αργότερα θεοποιήθηκε ως Θεός και προστάτης της ιατρικής τέχνης. Οπωσδήποτε όμως, είναι βέβαιο ότι πρώτος δάσκαλός του υπήρξε ο πατέρας του, ιατρός Ηρακλείδης και ότι ανάμεσα στους εκπαιδευτές του συγκαταλέγονται ο Ηρόδικος ο Σηλυμβριανός, περίδοξος γυμναστής και διαιτολόγος και ο διάσημος ρήτορας Γοργίας ο Λεοντίνος. Η βιογραφία ωστόσο, του πολυταξιδεμένου Ιπποκράτη, που κατά τον Σουίδα πέθανε σε βαθιά γεράματα σε ηλικία 94 ετών, κοντά στη Λάρισα, έχει μερικά κενά και αμφιλεγόμενα σημεία στα οποία προσπαθούν να δώσουν έμφαση. μερικοί πολέμιοι του Ιπποκρατικού πνεύματος, με μοναδικό σκοπό να αμφισβητήσουν την εγκυρότητα και να διεκδικήσουν την πατρότητά του.

Αρχή

Συγκέντρωση Βιβλίων του Ιπποκράτη

Τα βιβλία που απαρτίζουν την Ιπποκρατική Συλλογή ανάγονται μεταξύ του 450 π.χ. Ανάγοντας κατά συνέπεια στην χρονική περίοδο που έζησε ο Ιπποκράτης «460-370», λίγο πριν και λίγο μετά απ’ αυτόν. Αποδίδονται στην πλειοψηφία τους στον Ιπποκράτη και τους μαθητές του, ενώ μερικά θεωρείται ότι προέρχονται από την παλαιότερη ακμάσασα σχολή της Κνίδου στην έναντι της Κω μικρασιατική ακτή. Τα χειρόγραφα αυτά κυκλοφορούσαν στην αρχή με τη μορφή φυλλαδίων ανάμεσα στους λογίου της εποχής και μεταξύ αυτών που ασκούσαν την ιατρική. Ανάμεσα στα κείμενα που συνιστούν ενότητες καθορισμένου περιεχομένου περιλαμβάνονται και γραπτές σημειώσεις, οι οποίες διατηρήθηκαν και έφθασαν μέχρι την εποχή μας. Όλα αυτά τα χειρόγραφα κυκλοφορούσαν χωρίς τίτλους όπως άλλωστε και όλα τα αρχαία ελληνικά κείμενα. Τα χειρόγραφα αυτά μεταφέρθηκαν αργότερα κατά την κλασική εποχή και τοποθετήθηκαν στη γνωστή Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη. Επειδή όμως τα βιβλία αυτά δεν έφεραν τίτλους, προκειμένου να ταξινομηθούν στη βιβλιοθήκη, τους εδίδετο ένα όνομα το οποίο εν συνεχεία μετά τη μελέτη και το σχολιασμό από ειδικού μπορούσε να αλλάξει. Κατά τη ρωμαϊκή εποχή τα ιπποκρατικά κείμενα μελετώνται από επιφανείς πνευματικούς ανθρώπους της εποχής όπως ο Κέλτος γνωστός ως «Λατίνος Ιπποκράτης», ο Γάιος Πλίνιος κ.α. Στα χρόνια του Βυζαντίου, η έξαρση του μοναχισμού και η ίδρυση μοναστηριών συνέβαλε στην συγκέντρωση πλείστων χειρογράφων της κλασικής περιόδου, επομένως και των ιπποκρατικών κειμένων.

Τα γνωστότερα ιπποκρατικά κείμενα είναι τα εξής: «Περί ιατρού», «Περί Ευσχημοσύνης», «Παραγγελίαι», «Περί Κρίσεως», «Περί κρισίμων», «επιστολαί», «Δόγμα», «Επισώμιος», «Πρεσσεκτικός».

Αρχή

Οι πρώτες εκδόσεις

Από τον 14 αι. άρχισε σταδιακά να πνέει ο άνεμος της αναγέννησης σε πόλεις-κρατίδια της Ιταλίας και να επεκτείνονται σιγά-σιγά στις άλλες χώρες της Δύσης. Σ’ αυτή τη νέα κατάσταση δεν ήταν δυνατόν να λείπουν τα έργα του Ιπποκράτη. Ειδικά αυτά όχι μόνο γιατί το περιεχόμενό τους ταυτίζεται με το ουμανιστικό πνεύμα της Αναγέννησης αλλά και σαν κείμενα γνώσης και άσκησης της ιατρικής. Η γλώσσα στην οποία έχουν εκδοθεί τα βιβλία είναι στην πλειοψηφία τους η Λατινική. 

Στα πλαίσια των κοινωνικών αγώνων, φιλόσοφοι και διδάσκαλοι παρουσίαζαν τις θεωρίες τους μαζί με την καινούργια Ιατρική. Ο ίδιος ο Ιπποκράτης μαθητής, φίλος και σύγχρονος μερικών από τα φωτεινότερα μυαλά της εποχής του όπως ήταν ο Ευριήδης, ο Δημόκριτος, ο Αναξαγόρας, ο Σωκράτης και ο Θουκιδίδης. Για τον τελευταίο δε λέγεται ότι είχε εξοικειωθεί τόσο πολύ με τη γλώσσα και τις μεθόδους της Ιατρικής του 3ου αι. ώστε προσπαθούσε να εφαρμόσει την Ιπποκρατική ανάλυση στην πολιτική συμπεριφορά.

Η επισήμανση που θα κάνουμε εδώ θα σταθεί στις αναφορές για το έργο του Ιπποκράτη μέσα από τον Πλάτωνα καθώς και η χωρίς αμφιβολία ψευδεπίγραφη επιστολή αρ. 22 του Ιπποκράτη προς τον γιο του Θεσσαλό, στην οποία παρ’ όλα αυτά ο ανώνυμος επιστολογράφος, ασφαλώς καλός γνώστης του Ιπποκρατικού έργου, θέλει να καταδείξει ότι η ευρύτητα της σκέψης του Ιπποκράτη ήταν τέτοια ώστε γνώριζε όχι μόνο τον καθαρά διαπαιδαγωγικό ρόλο των μαθηματικών αλλά και το ότι σαν μορφή γνώσης θεωρείται συστατικό στοιχείο μιας ολοκληρωμένης επιστημονικής προσωπικότητας.

Είναι άξιες θαυμασμού οι ιδέες και οι θέσεις που διατυπώθηκαν τόσους αιώνες πριν και που έχουν σχέση με το λειτούργημα του ιατρού και τη συνολική συμπεριφορά του προς τους συναδέλφους του και τους ασθενείς, να ταυτίζονται σχεδόν απόλυτα με τις σημερινές αντιλήψεις περί ιατρικής δεοντολογίας. Το λιτό και απλό διαιτολόγιο που διαμορφώθηκε στο πέρασμα των αιώνων στη χώρα μας από την αλληλεπίδραση ποικίλων παραγόντων βρίσκει στην εποχή μας τη δικαίωσή του στην κοινωνία της υπερκατανάλωσης. Από πολλούς φορείς επιδιώκεται η επιστροφή σε αυτό το πρότυπο διατροφής που ονομάζεται «μεσογειακή δίαιτα».Οι σταθερές διαιτητικές συνήθειες, η χρήση τοπικών προϊόντων, η διατήρηση των παραδοσιακών μεθόδων παρασκευής και συντήρησης τροφών αποτελούν στοιχεία που συνηγορούν για τη μακραίωνη παρουσία μας στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Εξ ίσου σημαντικό είναι και το μήνυμα της Ιπποκρατικής Σχολής, ότι κάθε άτομο είναι υπεύθυνο για την υγεία του και ότι ο τρόπος διαβίωσης σε μεγάλο βαθμό καθορίζει και τα μελλοντικά νοσήματα. Η απομάκρυνση από τον κανόνα του μέτρου και η μη τήρηση κάποιων διαχρονικών κωδίκων ζωής μόνο δεινά μπορεί να επιφέρει. Κοινός παρονομαστής σε θέματα άσκησης και διατροφής παραμένει ένας άλλος Ιπποκρατικός αφορισμός «Παν το πολύ τυγχάνει πολέμιον τη φύσει».

Αρχή

Κνιδιακή Ιατρική Γραμματεία στην Ιπποκρατική Συλλογή

Από τις ιατρικές σχολές που υπήρχαν παλιά στην Ελλάδα οι αρχαίοι μνημόνευαν ιδιαίτερα τιμητικά τις σχολές της Κυρήνης, της Ρόδου, του Κρότωνα, της Κω και της Κνίδου. Οι σημαντικότερες στην εποχή του Ιπποκράτη θα πρέπει να ήταν οι δύο τελευταίες. Ο Γαληνός που τοποθετούσε στην Πρώτη θέση τη σχολή της Κω, δεν παρέλειψε πάντως να δηλώσει την ξεχωριστή τιμή που έτρεφε για τις σχολές της Κνίδου και της Ιταλίας. Ιδιαίτερη σημασία για την Κνιδιακή ιατρική αποδόθηκε από την νεότερη έρευνα σε μια πληροφορία του Γαληνού για τους ιατρούς της Κνίδου σύμφωνα με την οποία οι ιατροί αυτοί διέκριναν «χολής νόσους επτά, από της κύστεως νούσους δώδεκα, νεφρών νοσήματα τέσσερα, από της κύστεως νούσους στραγγουριών τέσσαρας, τετάνους τρείς, ικτέρους τέσσαρας, φθίσιους τρείς». Ο Γαληνός με την πληροφορία αυτή ήθελε προφανώς να πει πως οι κνίδιοι ιατροί είχαν επιδοθεί με υπερβάλλοντα ζήλο στην προσπάθεια να διαιρέσουν τις αρρώστιες σε κατηγορίες, αδιαφορώντας, στην ουσία, γι’ αυτό που αποτελούσε ιδιαίτερο γνώρισμα της ιατρικής σχολής της Κω, την επισήμανση δηλαδή των κοινών χαρακτηριστικών των επιμέρους ασθενειών.

Αρχηγό της ιατρικής σχολής της Κνίδου η αρχαιότητα θεωρούσε τον Ευρυφώντα. Ο Γαληνός τον μνημονεύει ως συγγραφέα έργων που μας παραδόθηκαν στα πλαίσια της Ιπποκρατικής Συλλογής, με το όνομα επομένως του Ιπποκράτη τον θεωρούσε επίσης επιδέξιο ανατόμο και φαρμακολόγο.

Ο Ε. Litre στον πρώτο τόμο της έκδοσης του υποστήριζε ότι στην Ιπποκρατική Συλλογή εμπεριέχονται έργα κνιδιακής προέλευσης. Συνοψίζοντας λοιπόν και επεκτείνοντας τα συμπεράσματα της ως τότε έρευνας ο Ermerins μπορούσε πλέον στον τρίτο τόμο της έκδοσής του να αναφέρει λεπτομερειακά τα έργα της Ιπποκρατικής Συλλογής. Στα 1899 ο Η. Riels αναζητώντας μεταξύ των έργων της ιπποκρατικής συλλογής εκείνο που θα πρέπει να χρησιμοποίησε ο Μένων γράφοντας τα «Ιατρικά του» έφτασε στο συμπέρασμα ότι ο Μένων χρησιμοποίησε ένα πληρέστερο αντίτυπο του Περί φυσών ή και ένα δεύτερο έργο του ίδιου του συγγραφέα. Ο Μένων θεωρούσε αυτά τα έργα γνήσια Ιπποκρατικά. Ο Th. Gomperz, γνωστός μελετητής των αρχαίων Ελλήνων στοχαστών, αναγνώρισε τις θεμελιώδεις αρχές της Κνιδιακής σχολής. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος με τον οποίο ο Bourgey προσπαθεί να χαρακτηρίσει τις τάσεις της κνιδιακής ιατρικής: Ο κνίδιος ιατρός είναι δούλος των περιστατικών, άνθρωπος της εμπειρίας καθώς είναι, δεν προσπαθεί ποτέ να ξεπεράσει τα απλά περιστατικά και να τα οργανώσει δαμάζοντας την τεράστια ποικιλία τους. Τα κνιδιακά έργα έχουν χαρακτήρα καθαρά παραδοσιακό. Το παθητικό βλέμμα με το οποίο οι ιατροί αυτοί αντικρίζουν τα φαινόμενα τους αναγκάζει να αρκούνται σε μια απαρίθμηση των ποικιλιών με τις οποίες παρουσιάζονται οι διάφορες αρρώστιες. Τέλος ένα πλήθος από φάρμακα, επίτηδες πολύ δυνατά και δραστικά, χαρακτηρίζουν αυτήν την καθαρά εμπειρική σχολή, που μας προσφέρει και τις πιο πολλές περιπτώσεις πειραματισμών πάνω σε ασθενείς.

Στη δεκαετία του ’70 οι Ιπποκρατικές σπουδές διάλεξαν ως κύριο θέμα τους την παρουσία κνιδιακής ιατρικής γραμματείας στην Ιπποκρατική Συλλογή. Ύστερα από πλήθος συγγραμμάτων και ερευνών αξιόλογων συγγραφέων σχετικά με την κνιδιακή ιατρική ο Grensemann θέτει για συζήτηση ένα αληθινά θεμελιώδες ερώτημα: «Τι είναι στην πραγματικότητα μια «Κνιδία γνώμη». Η στιγμή που τίθεται αυτό το ερώτημα είναι η καταλληλότερη, αφού η ρητή άποψη του Grensemann πως μια σαφής απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να προχωρήσει κανείς στην ανίχνευση κνιδιακής γραμματείας στην Ιπποκρατική Συλλογή. Η διεύρυνση του θέματος αυτού οδηγεί τον Grensemann στην διατύπωση της άποψης ότι «γνώμη» ήταν η περιγραφή μιας επιμέρους αρρώστιας, μια περιγραφή που περιλαμβάνει κυρίως α) τον λόγο για τα συμπτώματα της αρρώστιας β) την υπόδειξη της θεραπείας της γ) τον λόγο για την πορεία της (πρόγνωση). Η γνώμη αυτή του Grensemann συμπληρώνεται χάρη στις έμμεσες μαρτυρίες από τις Κνίδιες γνώμες δείχνει καθαρά ότι ο μεγάλος Κνίδιος ιατρός Ευρυφών πρέπει να ήταν αυτός που «επιδιεσκεύασε» την αρχική μορφή των Κνιδίων γνωμών.

Με το βιβλίο του Thivel μπορούμε να κλείσουμε το χρονικό των σχετικών με την ιπποκρατική ιατρική ερευνών που άρχισαν πριν από ενάμιση περίπου αιώνα. Το ιπποκρατικό πρόβλημα μοιάζει με το ομηρικό όχι μόνο γιατί το επιμέρους θέματα που το συναρπατίζουν είναι πάμπολλα και σοβαρά, όχι μόνο γιατί στα περισσότερα από αυτά βρισκόμαστε ακόμη πολύ μακριά από τη στιγμή που θα μπορέσουμε να νιώσουμε τη χαρά της οριστικής απάντησης ούτε πάλι γιατί συχνά αναγκαζόμαστε να ξαναγυρίζουμε σε σημεία από τα οποία είχαμε απομακρυνθεί - κι αυτό θεωρείται πρόοδος – αλλά γιατί παρ’ όλες τις καθυστερήσεις και τις απογοητεύσεις στη διάρκεια μιας έρευνας αυτή μας κάνει στο τέλος ασφαλώς σοφότερους και μάλιστα όχι στο συγκεκριμένο κάθε φορά θέμα.

Ανάμεσα λοιπόν στις δύο ιατρικές Σχολές της αρχαιότητας Κως-Κνίδος δεν υπήρξε καθαρός ανταγωνισμός αλλά συνεργασία και ανταλλαγή ιδεών αφού οι απόψεις και οι ιδέες καθώς και τα συγγράμματα που προέρχονται από τις δύο Σχολές πιο πολλές ομοιότητες έχουν παρά διαφορές.

Παρ’ όλο όμως που οι διάφορες μειοψηφούν είναι πολύ ουσιώδης ενδεικτικά σημειώνονται:

·         Οι Κώοι απέδιδαν ιδιαίτερη προσοχή στον άρρωστο, ενώ οι Κνίδιοι στην αρρώστια.

·         Οι Κώοι επέμεναν περισσότερο στην εξέλιξη και στην πρόγνωση των νόσων, ενώ οι Κνίδιοι επικέντρωναν το ενδιαφέρον τους στα διαγνωστικά σημεία.

·         Οι Κώοι μελετούσαν περισσότερο τα κοινά χαρακτηριστικά, ενώ οι Κνίδιοι τα επί μέρους χαρακτηριστικά των νόσων.

·         Οι Κώοι εξήταζαν λεπτομερώς το σύνολο των ψυχοσωματικών εκδηλώσεων ενώ οι Κνίδιοι τα πάσχοντα όργαν των αρρώστων.

·         Οι Κώοι είχαν περισσότερο συνθετική κρίση, ενώ οι Κνίδιοι χρησιμοποιούσαν αναλυτική μεθοδολογία.

Βέβαια όπως προαναφέρθηκε παρ’ όλες τις ουσιώδεις διαφορές, οι κινές ρίζες και οι κοινές επιδράσεις ήταν πολύ περισσότερες, προερχόμενες κυρίως από την ιωνική και την πυθαγόρεια φιλοσοφία. Έτσι ο σοφός Κώος ιατρός απάλλαξε την ιατρική από τα μαγικά στοιχεία και τις μεταφυσικές δυνάμεις, τοποθετώντας τα θεμέλια της επιστημονικής ιατρικής. Μερικά από τα έργα της Κωακής ιατρικής ασφαλώς απηχούν τις απόψεις της γειτονικής κνιδιακής ιατρικής. Εκείνο όμως που προέχει είναι το γεγονός ότι το σύνολο των έργων της ιπποκρατικής ιατρικής - είτε έχουν γραφεί από δασκάλους του είτε από τον ίδιο και συγχρόνους του είτε από μαθητές του – χαρακτηρίζονται από διαχρονικότητα και καλύπτουν, όχι μόνο τη γενικά ιατρική, αλλά και τις αρχές των περισσότερων κλάδων και αποκαλύπτουν τις ρίζες σχεδόν όλων των ειδικοτήτων της σημερινής ιατρικής επιστήμης.

Φυσιοπαθολογία

Οι Έλληνες φιλόσοφοι (Ίωνες και Πυθαγόρειοι) και ειδικότερα το σύστημα των τεσσάρων κοσμογόνων στοιχείων (ριζωμάτων) αποτέλεσαν τη γέφυρα που συνέδεσε την προ-ιπποκρατική ιατρική (Ασκληπική) με την ιπποκρατική σκέψη και την μετά-ιπποκρατική ιατρική (Γαληνική). Έτσι ο μεν ομηρικός ιατρός (Ασκληπική περίοδος) υπηρετεί την τέχνη του στηριζόμενος στην παραδοσιακή εμπειρία και τη θεραπευτική δεξιοτεχνία του, ο Δε ιπποκρατικός και γαληνικός ιατρός διαθέτει επί προσθέτως, ορθολογική σκέψη και φιλοσοφικό στοχασμό, συμμετέχοντας στην επίλυση των ιατρικών προβλημάτων της εποχής τους. Οι ρήσεις «ιητρός γαρ φιλόσοφος ισόθεος» (Ιπποκράτης) και «Ότι άριστος ιητρός και φιλόσοφος» (Γαληνός) μαρτυρούν τη δεσπόζουσα σημασία της ιατρικής φιλοσοφίας που πρώτος επεσήμανε ο Κώος ιατροφιλόσοφος.

Ειδικότερα οι ιπποκρατικές αντιλήψεις για τη φυσιοπαθολογία (χυμοπαθολογία) έχουν επηρεασθεί βαθιά από τις απόψεις των προσωκρατικών φιλοσόφων που πρώτος διατύπωσε ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος. Έτσι ο Ιπποκράτης δεχόταν ότι οι χυμοί του ανθρώπινου οργανισμού είναι τέσσερις: το αίμα, το φλέγμα, η κίτρινη χολή και η μαύρη χολή και ότι κάθε χυμός αντιστοιχεί σε ένα όργανο (καρδιά, εγκέφαλος, ήπαρ, σπλην) αντιστοίχως.

Η ισορροπία της αναλογίας των τεσσάρων χυμών συντηρεί και προστατεύει την υγεία του ανθρώπινου οργανισμού («ευκρασία»), ενώ, αντίθετα, κάθε διαταραχή της προκαλεί διάφορες αρρώστιες («συσκρασία»). Η σωστή αναλογία των χυμών χαρακτηρίζεται με τον όρο «κράσις» ο οποίος σήμερα αποδίδεται και με τον όρο «ιδιοσυγκρασία».

Αρχή

Νοσολογία

Όσον αφορά τη νοσολογία ο Ιπποκράτης είχε διαμορφώσει την άποψη ότι ο ιατρός πρέπει να ωφελεί τον άρρωστο ή τουλάχιστον να μην τον βλάπτει. Ο Κώος σοφός χρησιμοποίησε όλες τις εξεταστικές μεθόδους της σημειολογίας που εξακολουθεί να εφαρμόζει η σύγχρονη κλινική διαγνωστική. Από την επισκόπηση – που βασίζεται στην παρατήρηση - έως την ψηλάφηση και την άμεση ακρόαση με τελικό σκοπό τη συνθετική αξιολόγηση και την κλινική διάγνωση της νόσου από την οποία πάσχει ο άρρωστος. Το μυστικό της επιτυχίας της διαγνωστικής ιπποκρατικής μεθοδολογίας κρύβεται σε πολλούς άλλους παράγοντες, όπως είναι η λήψη λεπτομερούς ιστορικού από τον άρρωστο και το περιβάλλον του, η αξιολόγηση της συμπτωματολογίας της νόσου και η προσεκτική φυσική εξέταση, σε συνδυασμό με τη διερεύνηση των συνθηκών του περιβάλλοντος. Η λεγόμενη «Ιπποκρατική μέθοδος» είναι εκείνη που διεχώρησε την ορθολογική ιατρική από την πρωτόγονη, την μαγική και την «ιατρική» των αγυρτών. Γενικότερα οι απόψεις του Ιπποκράτη για τη νοσολογία στηρίζεται στην τριμερή διασύνδεση: ο άρρωστος, η αρρώστια, ο ιατρός.

·         Ο άρρωστος αποτελεί ενιαία σωματοψυχική ενότητα η οποία πρέπει να ερευνάται στο σύνολό της.

·         Η αρρώστια διέπεται από φυσικούς νόμους.

·         Ο ιατρός βοηθάει τη φύση. Είναι υπηρέτης της τέχνης του που συμβάλλει στην αποκατάσταση της υγείας του αρρώστου.

Με αυτές τις τρεις βασικές έννοιες και στηριζόμενη στην παρατήρηση, τον ορθολογισμό και την εμπειρία η ιπποκρατική ιατρική ταξινομήθηκε συστηματική και μεθοδικά, ενώ η νοσολογία και η θεραπευτική άρχισαν να απαλλάσσονται από τις προλήψεις, τις δεισιδαιμονίες, τις μαγικές θεραπείες που και σήμερα ανθούν σε διάφορες περιοχές της γης. Ο Ιπποκράτης πίστευε στην ιαματική δύναμη της φύσης, γνώριζε ΄τι πολλά από τα οξέα νοσήματα αυτοϊώνται και ακολουθούσε άλλοτε τις αρχές της εναντιοθεραπείας και άλλοτε της ομοιοθεραπείας ιδιαίτερη σημασία απέδιδε στην υγιεινοδιαιτητική αγωγή στα φάρμακα και στην χειρουργική θεραπεία. Χορηγούσε φάρμακα με φειδώ επειδή γνώριζε τους κινδύνους της πολυφαρμακίας όπως πιστοποιείται και από τη ρήση του, σύμφωνα με την οποία «ενίοτε το καλύτερο φάρμακο είναι κανένα φάρμακο». Ο γνωστός αφορισμός εξάλλου, σύμφωνα με τον οποίο « όσα δεν θεραπεύονται με το νυστέρι» απεδείχθη ότι είναι προφητικός και επίκαιρος στην εποχή μας, δηλαδή 25 αιώνες μετά τη διατύπωσή του από τον «πατέρα» της ιατρικής, που δεν ξεχνούσε να διακηρύσσει ότι όποιος θέλει να θεραπεύσει σωστά έναν άρρωστο πρέπει να γνωρίζει από κάθε πλευρά, όχι μόνο τον οργανισμό του νοσούντος, αλλά και το οικογενειακό, το εργασιακό και το κοινωνικό περιβάλλον του. Γενικότερα από τη μελέτη του συνόλου των έργων της Ιπποκρατικής Συλλογής προκύπτει επίσης ότι ο Κώος σοφός θεμελίωσε την περιβαλλοντική υγιεινή, ασχολήθηκε με την οικολογική επιστήμη, διέβλεψε τη σημασία της προληπτικής ιατρικής, επεσήμανε τον πρωτεύοντα μελλοντικό ρόλο της προβλεπτικής ιατρικής και συνόψισε τις ουμανιστικές αρχές της ιατρικής τέχνης μέσα στη φράση: «Ην γαρ παρή φιλανθρωπίη πάρεστι και φιλοτεχνίη» (όπου υπάρχει αγάπη για τον άνθρωπο υπάρχει αγάπη και για την τέχνη).

Αρχή

Ηθική

Ο Ιπποκράτης καθιέρωσε τους ηθικούς κανόνες του ιατρικού λειτουργήματος το πυκνό σε νοήματα μονοσέλιδο κείμενο του Ιπποκρατικού Όρκου αποτελεί τον καταστατικό χάρτη της ιατρικής ηθικής και τον κώδικά-πρότυπο της επαγγελματικής δεοντολογίας όλων των εποχών. Πρόκειται ασφαλώς για το περιεκτικότερο, συντομότερο και παγκοσμίως γνωστότερο κείμενο της Ιπποκρατικής Συλλογής. Ο Ιπποκρατικός Όρκος - ανεξάρτητα από τις ατελείωτες φιλολογικές συζητήσεις γύρω από την πατρότητά του - αποτελεί ένα μνημειώδες κείμενο που απευθύνεται αποκλειστικά και μόνο στους νέους ιατρούς, το οποίο άντεξε στη δοκιμασία του χρόνου, παρά την άνοδο του Χριστιανισμού και τις ποικίλες κατοπινές ειδωλολατρικές και άλλες θρησκευτικές δοξασίες. Στο νοήματα του όρκου, εξάλλου στηρίχθηκαν όλες οι πρόσφατες παγκόσμιες διακηρύξεις για τα δικαιώματα του ανθρώπου και των αρρώστων. Άλλα σημαντικά κείμενα της Ιπποκρατικής Συλλογής που αναφέρονται στην ιατρική ηθική και δεοντολογία είναι οι 412 περίφημοι «Αφορισμοί» και οι πραγματείες «Περί ιητρού», «Παραγγελίαι» «Νόμος», «Περί Ευσχημοσύνης».

Συμπερασματικά η Ιπποκρατική φιλοσοφία συμπυκνώνεται με σαφήνεια στον πρώτο αφορισμό: «Η ζωή είναι σύντομη, η ιατρική ατελείωτη, ο χρόνος είναι λίγος, η πείρα απατηλή και η ορθή κρίση δύσκολή. Δεν αρκεί ο ιατρός να κάνει ότι είναι αναγκαίο, αλλά χρειάζεται και η βοήθεια του αρρώστου και των προσώπων του περιβάλλοντός του, καθώς και οι κατάλληλες για την περίσταση συνθήκες».

Αρχή

Αρχαία Χειρουργική - Χειρουργικές επεμβάσεις της Ιπποκρατικής περιόδου

Με τον καιρό η πείρα και οι γνώσεις που συλλέγονταν στα Ασκληπιεία είναι τόσο μεγάλες που είναι αδύνατο να τις συγκρατήσει ση μνήμη ένας ιατρός. Ο Ιπποκράτης ο Κώος, αναγνωρίζει την ανάγκη της καταγραφής τους. Περί τα 72 βιβλία του μεγάλου αυτού ιατρού καταφέρνουν να συλλέξουν οι Αλεξανδρινοί 50 χρόνια μετά το θάνατό του. Ανάμεσα  σ’ αυτό τουλάχιστον 8 αναφέρονται στη χειρουργική ένα στην Οφθαλμιατρική και 7 στη Γυναικολογία. Το «κατ’ ιατρείον» ασχολείται με το χειρουργείο, το φωτισμό, το προσωπικό, την τοποθέτηση του ασθενούς στο χειρουργικό  τραπέζι και με την τεχνική των επιδέσμων.

Η χειρουργική του Ιπποκράτη είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη, κατά Δε ο Σ. Ζερβό, το σύγγραμμά του «Περί αρμών και όρθρων» είναι «το ωραιότερο ιατρικό κείμενο που βγήκε μέχρι σήμερα από τα χέρια ενός ιατρού». Ο Ιπποκράτης δίνει οδηγίες πώς να ανατάσσονται και συντάσσονται σχεδόν όλα τα οστά, όχι μόνο των άκρων αλλά και της κλείδας, της σιαγώνας, του κρανίου κλπ είτε αυτά είναι απλά είτε επιπλεγμένα. Αναμένει τη συγκόλλησή τους γύρω στην 30η ημέρα όπως αναμένεται και σήμερα. Ανατάσσει εξαρθρώματα χρησιμοποιώντας διορθωτικά μηχανήματα δικής του επινοήσεως. Εμβαπτίζει τα ράμματα που χρησιμοποιεί σε καυτό λάδι αποστειρώνοντάς τα με αυτών τον τρόπο πλήρως. Διενεργεί την παρακέντηση του θώρακα και την πλευροτομή σε περιπτώσεις πλευρικού εξιδρώματος ή εμπυήματος. Παρακεντίζει την κοιλία σε υδροπικούς με ασκήτη, διανοίγει περινεφρικά ή ηπατικά αποστήματα με τομή ή καυτηριασμό, πλένει την κοιλότητά τους με κρασί παροχετεύοντας το υγρά μέσο σωλήνος. Χειρουργεί τα συρίγγια του δακτυλίου του πρωκτού και τις αιμορροΐδες, ορισμένους καλοήθεις όγκους, όπως το λεγόμενων βατράχιον των σιαλογόνων αδένων και αφαιρεί τους πολύποδες της μύτης. Με τη σταφυλάγρα αφαιρεί τη σταφυλή και με την οδοντάγρα οδόντες. Καθαρίζει τα δόντια από την τερηδόνα, καθετηριάζει την ουροδόχο κύστη με καθετήρα και αφαιρεί τους λίθους από αυτή. Εκτελεί κρανιοτομές, ανατρήσεις, καταγμάτων κρανίου μεταχειριζόμενους τρύπανα και πρίονες, εργαλεία που μέχρι σήμερα παραμένουν αναντικατάστατα. Τους ακρωτηριασμούς των άκρων εκτελεί όχι μόνο δι’ απεξαρθρώσεως αλλά και δια διεκπρίσεως των οστών πάνω από την κλείδωση. Σε βαριά κατάγματα περιμένει την πλήρη νέκρωση τοποθετώντας πολύ σφιγμένους επιδέσμους και επιτυγχάνει να επιβιώσουν πολλοί άρρωστοι, αφού το νεκρωμένο άκρο μετά πάροδο μεγάλου χρόνου θα πέσει από μόνο του. Γνωρίζει ορισμένες λοιμώξεις, περιγράφει το ερυσίπελας, τον τέτανο και τη μηνιγγίτιδα, περιγράφει τη διάσειση και συγγράφει ολόκληρο βιβλίο περί των εν κεφαλή τραυμάτων.

Ο Ιπποκράτης είχε ως αρχή να χρησιμοποιεί όσο το δυνατό λιγότερα και απλούστερα εργαλεία. Κατασκευάζει και παραλαμβάνει από τους παλαιότερους ιατρούς εργαλεία από διάφορα μέταλλα όπως βελόνες, λίμες, τσιμπίδες, άγκιστρα κ.α. Οι λεπίδες των τεμνόντων εργαλείων κατασκευάζονται από σίδερο όπως τα νυστέρια, τα μαχαίρια και φλεβοτόμοι που τοποθετούνται πάνω σε λαβίδες από ορείχαλκο. Αναφέρονται νήματα από χρυσό για τη σταθεροποίηση των καταγμάτων της κάτω γνάθου. Σε αντίθεση με τα ιατρικά εργαλεία του μεσαίωνα στη Δύση που συχνά είναι στολισμένα, τα αρχαία εργαλεία είναι καθαρά λειτουργικά, έτσι ώστε να πλένονται, να καθαρίζονται και ίσως να αποστειρώνονται εύκολα όπως τα ράμματα, τα οποία ο Ιπποκράτης τα τοποθετούσε σε καυτό λάδι πριν τη χρήση.

Η Ιπποκρατική Ιατρική κατηγορείται συχνά ότι δεν είχε καλές γνώσεις ανατομίας, κυρίως γιατί τότε απαγορεύονταν οι νεκροτομίες. Οι έλληνες ιατροί όμως ταξίδευαν στη Μεσόγειο, η Δε απόσταση από την Αίγυπτο όπου για τη μουμιοποίηση των νεκρών αφαιρούντο τα εσωτερικά όργανα ήταν μικρή. Πέραν αυτού ο Ιπποκράτης κάνει νεκροτομίες σε ζώα και θεωρεί ότι τα εσωτερικά όργανα του χοίρου είναι τα πιο συγγενή προς τα ανθρώπινα όργανα. Είχε λοιπόν συγκρίνει. Όταν είδε ολόκληρο σκελετό ανθρώπου ενθουσιάστηκε τόσο πολύ που έκανε ακριβές αντίγραφό του από χρυσό και το αφιέρωσε στους Δελφούς να μη χαθεί και να μπορεί ο καθένας να το δει. Ακόμα γνωρίζει τις φλέβες, τις αρτηρίες, τα νεύρα, τους μυς, τους τένοντες, την καρδιά, το περικάρδιο, τις καρδιακές κοιλότητες, την αορτή, τις πνευμονικές αρτηρίες. Παράλληλα ο Ιπποκράτης πειραματίζεται σε χοίρους στάζοντας έγχρωμο νερό στη μύτη του ζώου για να δει αν πηγαίνει στο στομάχι ή και στο πνεύμονα. Αποδεικνύει έτσι ότι η επιγλωττίδα κλείνει την είσοδο στην τραχεία. Ίσως η χειρουργική της εποχής του Ιπποκράτη να μην είναι πολύ καλύτερη απ’ αυτή της Αιγύπτου προσέφερε όμως τα βασικά στοιχεία που επέτρεψαν στη χειρουργική να εξελιχθεί και να φτάσει στο σημερινό της απόγειο.

Αρχή

Ορθοπεδική - Εισαγωγή στην Ορθοπεδική του Ιπποκράτους

Οι παρατηρήσεις του Ιπποκράτη σε θέματα Ορθοπεδικής και Τραυματολογίας συνιστούν μια ανεκτίμητη κληρονομιά. Στην Ιπποκρατική συλλογή βρίσκουμε περιγραφές και απόψεις που συχνά θα άφηναν έκπληκτο ένα σύγχρονο Ορθοπεδικό (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972).
Το μεγαλύτερο πλήθος των Ορθοπεδικών γνώσεων του Ιπποκράτους συγκεντρώνεται στα βιβλία του «Περί αγμών» και «Περί άρθρων εμβολής». Τέλος το πολύ σύντομο «Μολχικόν», αποτελεί ένα είδος Ορθοπεδικού οδηγού (Χρυσοσπάθης Ι.Γ., 1909).
Ο Ιπποκράτης γνώριζε πολύ καλά το εξάρθρημα του ώμου ως νοσολογική οντότητα. Για το εξάρθρημα αυτό, εκτός από τις μεθόδους ανατάξεως που περιγράφει, εκ των οποίων η μία παραμένει ως και σήμερα κλασσική, είχε παρατηρήσει την τάση του να υποτροπιάζει (καθ' έξιν εξάρθρημα).
Περιέγραψε λοιπόν την πρώτη χειρουργική μέθοδο για την αντιμετώπιση του, με καυτηριασμό κατά τον πρόσθιο χείλος της αρθρώσεως, αφού απέφυγε αγγεία και νεύρα. Ακολούθως ακινητοποιούσε το χέρι για μακρό χρονικό διάστημα περιμένοντας το σχηματισμό ουλής που θα περιόριζε την κίνηση της βραχιονίου κεφαλής (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972).
Περιγράφει την διάσταση της ακρωμιοκλειδικής ως καλοήθη πάθηση που δημιουργεί μόνο παραμόρφωση και ανατάσσει τα εξαρθρήματα της κροταφογναθικής (Le Vay D. 1989).
Για το εξάρθρημα του ισχίου αν και περιγράφει τόσο το πρόσθιο όσο και το οπίσθιο, παραδόξως θεωρεί το πρόσθιο συχνότερο. Ίσως αυτή η αυξημένη συχνότης να ήταν αποτέλεσμα κακώσεων σε αγώνες πάλης (Le Vay D. 1989).
Το εξάρθρημα του γόνατος, όπως το αναφέρει, πρέπει για την ακρίβεια να περιλαμβάνει και το εξάρθρημα της επιγονατίδας. Τόσο για το εξάρθρημα του ισχίου όσο και γι' αυτό της επιγονατίδας περιγράφει μεθόδους ανατάξεως. Ανατάσσει επίσης εξαρθρήματα των φαλαγγοφαλαγγικών με την χρήση ειδικού βοηθήματος, του μοχλίσκου (Le Vay D. 1989). Η ανάταξη πρέπει να γίνεται κατά το δυνατόν συντομότερα. Έτσι γίνεται εύκολα και γρήγορα για τον ιατρό και κατά το δυνατόν ανώδυνα για τον άρρωστο.
Για τη θεραπεία των Ορθοπεδικών παθήσεων, ο Ιπποκράτης εισήγαγε τη χρήση της περίφημης «Ιπποκρατείου σκάλας» καθώς και την Ιπποκρατική τράπεζα (Le Vay D. 1989). Η ανάταξη των καταγμάτων και εξαρθρημάτων γινόταν όπως και σήμερα με τη χρήση των βασικών αρχών, έλξη, μόχλευση, άσκηση πιέσεως και τέλος ακινητοποίηση. Η ακινητοποίηση επιτυγχανόταν με τη χρήση ειδικών επιδέσμων που εμβαπτίζονταν σε ρητίνη και κηρώδη αλοιφή για να σκληρυνθούν. Κατ' αυτή την έννοια αποτελούν προπομπούς του γύψου που χρησιμοποιούμε σήμερα (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972).
Ο Ιπποκράτης περιγράφει τον τρόπο αντιμετώπισης όλων σχεδόν των καταγμάτων του ανθρώπινου σκελετού. Κατά περιοχές μάλιστα κάνει αξιόλογες παρατηρήσεις. Έτσι γνωρίζει τη σημασία της ακινητοποιήσεως του αγκώνα σε θέση κάμψης για τα κατάγματα του αντιβραχίου, γνωρίζει τη σημασία της κνήμης ως στηρικτικού οστού και τη μικρότερη της περόνης, σε κατάγματα της οποίας ο άρρωστος μπορεί σύντομα να στέκεται όρθιος.
Γνωρίζει και αντιμετωπίζει το μετατραυματικό οίδημα, ιδίως σε κακώσεις του άκρου ποδός. Σε κατάγματα της πτέρνας γνωρίζει την πιθανότητα νεκρώσεως του δέρματος, που μπορεί όμως να προκύψει και ως κατάκλιση, από κακή θέση του ασθενούς στο κρεβάτι (Le Vay D. 1989).
Στο «Περί άρθρων» έργο του ο Ιπποκράτης αναφέρεται εκτενώς στη σκολίωση καθώς επίσης στην τραυματική και φυματιώδη σπονδυλίτιδα. Αυτή η τελευταία περιγράφεται θαυμάσια και δίδονται πληροφορίες σχετικά με την αιτιολογία της και την σχέση της με άλλες μορφές φυματίωσης. Υπάρχει περιγραφή της κλινικής εικόνας, των ψυχρών αποστημάτων και του σχηματισμού ύβων.
Στο ίδιο κείμενο εμφανίζονται για πρώτη φορά οι όροι κύφωσης και λόρδωσης (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972, Le Vay D. 1989, Pournaropoulos G.C. 1971).
Ο Ιπποκράτης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις συγγενείς ανωμαλίες και μάλιστα για το συγγενές εξάρθρημα του ισχίου και την ραιβοπποποδία, την οποία θεραπεύει κατά το δυνατόν ταχύτερα με χειρισμούς και ακινητοποίηση με ειδικούς επιδέσμους ή υποδήματα (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972, Pournaropoulos G.C. 1971).
Είναι γνωστό ότι πρώτος ο Ιπποκράτης ασχολήθηκε με θέματα ιατρικής ηθικής, αφήνοντας μια υπέροχη κληρονομιά στις επόμενες γενιές των ιατρών (Μαρκέτος Σ. 1993). Θα πρέπει όμως να αναφερθεί εδώ, ότι ιδιαίτερα στο «Περί άρθρων», και στο «Περί καταγμάτων» έργα του, υπάρχουν στοιχεία που συμβάλλουν σημαντικά στη διαμόρφωση της Ιπποκρατικής ιατρικής ηθικής.
Το ήθος πρέπει να συμβαδίζει με την τέχνη. Έτσι η χειρουργική και η ορθοπεδική αποκτούν τους κανόνες τους, που αν και έμμεσα, πάντως συχνά και σαφώς εκφράζονται στα «Ορθοπεδικά» βιβλία της Ιπποκρατικής συλλογής.
Αυτό το ήθος επιβάλλει στον ιατρό πλήθος ευθυνών που μέχρι τον Ιπποκράτη όλοι αποποιούνταν, όπως παραδείγματος χάριν την ενασχόληση με ανίατες και συγγενείς παθήσεις από τις οποίες λίγα πράγματα έχει να κερδίσει η φήμη του ιατρού. Αυτό το ήθος είναι εκείνο που για πρώτη φορά επιβάλλει στον ιατρό την αποφυγή του ανώφελου για τον άρρωστο πόνου και που συμπυκνώνεται σε μια σειρά «διδαγμάτων» και «αποδιδαγμάτων» επί των χειρουργικών μεθόδων, που αποσκοπούν στο καλό του αρρώστου (Mitchel M. 1968).
Η έκταση και η αξία του Ορθοπεδικού έργου του Ιπποκράτους έγινε πολύ γρήγορα αντιληπτή (Μαρκέτος Σ. 1993). Έτσι λοιπόν ένα πλήθος ερευνητών Ελλήνων (Φυλακτός Α. 1971, 1983) και ξένων (Le Vay D. 1989) ασχολήθηκε με την μελέτη του και οδηγήθηκε σε πλήθος συμπερασμάτων, πολύτιμων για την εξέλιξη της σύγχρονης Ορθοπεδικής.
Παρ'όλα αυτά, ο μελετητής του Ιπποκρατικού έργου θα διαπιστώσει μια σχετική ασάφεια γύρω από την ταξινόμηση και θεραπεία που ακολούθως προτείνει ο Ιπποκράτης, κατά κατηγορία επιπλεγμένου κατάγματος. Αυτό ακριβώς το θέμα διαπραγματεύεται η παρούσα εργασία. Οι απόψεις του Ιπποκράτη ελήφθησαν από το «Περί αγμών» έργο του και μάλιστα:
α) από τον Ιπποκρατικό κείμενο που παραθέτει ο αρχαιότερος σχολιαστής του Ιπποκράτη, ο Γαληνός, και το οποίο συμπληρώνει με δικές του απόψεις και παρατηρήσεις. Χρησιμοποιήθηκε η πολύτιμη έκδοση Kuhn, (Kuhn C.G. 1829) των Απάντων του Γαληνού.
β) από το Ιπποκρατικό κείμενο που έχει κυκλοφορήσει στη σειρά της αρχαίας Ελληνικής γραμματείας «Οι Έλληνες» σε μετάφραση-σχόλια Β. Μανδηλαρά (Ιπποκράτης, Άπαντα, 1992).
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός των θεραπευτικών μεθόδων που προτείνει κατά κατηγορία κατάγματος, ο Ιπποκράτης έχει πλήθος αναφορών στη θεραπεία και πρόγνωση συγκεκριμένων επιπλεγμένων κακώσεων (π.χ. ποδοκνημικής, μηρού, βραχιονίου κ.ο.κ.), τόσο στο «Περί αγμών» όσο και στο «Περί Άρθρων» έργο του. Η δημοσίευση τους θα καθιστούσε αυτό το άρθρο ιδιαίτερα εκτεταμένο, ώστε θεωρήθηκε σκόπιμο να αποτελέσουν αντικείμενο μιας ειδικής αναφοράς σε επόμενο χρόνο.

Ταξινόμηση των επιπλεγμένων καταγμάτων

Ο Ιπποκράτης διακρίνει τα επιπλεγμένα κατάγματα σε τέσσερις κυρίως κατηγορίες:
α) Κάταγμα με λύση της συνεχείας του δέρματος χωρίς προβολή των κατεαγότων οστικών τμημάτων (Ιπποκράτους «Περί αγμών», κεφ. 24).
β) Κάταγμα με λύση της συνεχείας του δέρματος από την οποία προβάλλουν τα κατεαγότα τμήματα, τα οποία όμως εύκολα ανατάσσονται και δεν αναμένεται απόπτωση νεκρωθέντος οστού ( Ιπ. «Π.Α.», κεφ 24).
γ) Κάταγμα με λύση της συνεχείας του δέρματος, και στο οποίο αναμένεται απόπτωση νεκρωθέντος οστού (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 29).
δ) Επιπλεγμένα κατάγματα όπου είναι αδύνατη η ανάταξη των προβαλλόντων οστικών τμημάτων (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 33)


Θεραπεία

Η θεραπεία στις δυο πρώτες κατηγορίες είναι κοινή και είναι αυτή που ακολουθείται στα κατάγματα όπου δεν υπάρχει λύση της συνεχείας του δέρματος (Ιό. «Π.Α.», κεφ 26). Το τραύμα επαλείφεται με πισσηρή κηρωτή (η κηρωτή με προσθήκη πίσσας) και στη συνέχεια τοποθετείται επάνω του διπλωμένη γάζα. Τα γειτονικά μόρια επαλείφονται με λεπτή κηρωτή (αλοιφή από κερί για επάλειψη των τραυμάτων).
Οι επίδεσμοι πρέπει να είναι πλατύτεροι απ' ότι συνήθως και ο πρώτος πλατύτερος του τραύματος (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 26). Η επίδεση πρέπει να γίνεται κάπως χαλαρότερη απ' ότι στις περιπτώσεις που δεν υπάρχει τραύμα. Ο επίδεσμος ελέγχεται και ανανεώνεται κάθε τρίτη ημέρα.
Τα σημεία ελέγχου της επιδέσεως είναι τα ίδια με αυτά των κλειστών καταγμάτων (οίδημα, αίσθημα πίεσης κ.ο.κ.) (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 26). Αν η θεραπεία προχωρεί καλά, σε κάθε αλλαγή το οίδημα θα είναι μικρότερο (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 26). Η τοποθέτηση ναρθήκων γίνεται σε δεύτερο χρόνο (Ιπ. «Π.Α.» ,κεφ 26).
Δίαιτα είναι απαραίτητη και μάλιστα αυστηρότερη και πιο παρατεταμένη στις βαρύτερες κακώσεις (Ιπ. «Π.Α.»,κεφ 26). Αν η αρχική αξιολόγηση ότι δεν θα υπάρξει απόπτωση νεκρωθέντος οστού αποδειχθεί εσφαλμένη, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας, και δεν απαιτείται σημαντική μεταβολή της θεραπείας.
Γίνεται χαλάρωση της επίδεσης (ώστε να μπορεί το πύο να παροχετεύεται) και τακτική ανανέωση της μέχρι αποβολής του οστού (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 28). Συμπτώματα που δείχνουν επικείμενη αποβολή νεκρωθέντων οστών είναι η αυξημένη πυόρροια και η αυξημένη ένταση φλεγμονής στο τραύμα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 28).
Η θεραπεία στην τρίτη κατηγορία διαφοροποιείται (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 28). Η έκταση και η ανάταξη γίνονται κατά τα γνωστά. Οι γάζες όμως που θα χρησιμοποιηθούν πρέπει να είναι διπλές και πλάτους τουλάχιστον μισής πιθαμής.
Το μήκος τους πρέπει να είναι μικρότερο απ' ότι χρειάζεται για να τυλιχθεί μια. Οι γάζες διαποτίζονται με στυφό μαύρο κρασί και τοποθετούνται λοξά πάνω στο τραύμα («επίδεσις σκεπαρνηδόν») και πέριξ αυτού. Δεν πρέπει να ασκηθεί μεγάλη πίεση παρά μόνο όση χρειάζεται για να στερεωθούν οι γάζες.
Ακολούθως τοποθετείται πισσηρή ή κάποιο αιμαστακτικό ή άλλο φάρμακο (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 29). Αν είναι καλοκαίρι, βρέχουμε συχνά τα επιθέματα με κρασί. Αν είναι χειμώνας, χρησιμοποιούμε άφθονο μαλλί προβάτου διαποτισμένο με κρασί και λάδι για την κάλυψη του τραύματος (Ιπ. «Π.Α.»,κεφ 29). Κάτω απ' τον άρρωστο βάζουμε κατσικίσιο δέρμα για να διευκολύνεται η ροή των υγρών εκ του τραύματος (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 29).
Χρειάζεται προσοχή για την αποφυγή κατακλίσεων λόγω της μακροχρόνιας διατηρήσεως της ίδιας θέσεως (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 29). Η επίδεση των τραυμάτων της κατηγορίας αυτής πρέπει να γίνεται έτσι ώστε τα χείλη του τραύματος κατά το δυνατόν να συμπλησιάζουν και να μην είναι ανεστραμμένα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 32).
Η τέταρτη κατηγορία περιλαμβάνει όπως προείπαμε επιπλεγμένα κατάγματα που δεν μπορούν να αναταχθούν.
Όταν η ανάταξη είναι πολύ δύσκολη, ο Ιπποκράτης συνιστά τη χρησιμοποίηση σιδερένιων εργαλείων, ομοίων προς τους μοχλούς που χρησιμοποιούσαν οι λατόμοι. Αυτά κατασκευάζονται σε διάφορα μεγέθη και εφαρμόζονται κατά την ώρα της εκτάσεως, όπως ακριβώς θα εφαρμοζόταν ένας μοχλός για την μετακίνηση ξύλου ή πέτρας. Η κατασκευή τους πρέπει να γίνεται από πολύ γερό σίδηρο.
Αν το οστούν δεν προσφέρει κατάλληλο σημείο για την εφαρμογή του μοχλού, θα πρέπει να σμιλευτεί. Ο μοχλός πρέπει να χρησιμοποιηθεί την ίδια ή και την επόμενη ημέρα της κακώσεως, αλλά όχι την τρίτη ή πέμπτη ημέρα, διότι θα δημιουργηθεί μεγάλη φλεγμονή, ανεξάρτητα από το αν πέτυχε η ανάταξη ή όχι (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 31).
Αν εμφανιστούν σπασμοί μετά την ανάταξη, η πρόγνωση είναι πολύ βαριά. Μόνη ελπίδα σωτηρίας του αρρώστου είναι να παρεκτοπισθούν εκ νέου τα κατεαγότα τμήματα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 31).
Από την έβδομη ημέρα και εφόσον το τραύμα δεν φλεγμαίνει και ο πάσχων είναι απύρετος, επιτρέπεται πάλι η προσπάθεια ανατάξεως (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 31 .) Αν παρόλα αυτά η ανάταξη αποτύχει, τα οστά θα νεκρωθούν και θα αποπέσουν σε άλλωτη άλλη έκταση.
Τα οστά αποβάλλονται τόσο γρηγορότερα, όσο γρηγορότερη η διαπύηση και όσο ταχύτερη και καλύτερη η σαρκοφυΐα, διότι οι σάρκες που σχηματίζονται κάτω από την τραυματισμένη επιφάνεια απωθούν συνήθως το νεκρωμένο κόκαλο. Η απόπτωση γίνεται σε χρονικό διάστημα σαράντα έως εξήντα ημερών.
Τα πορώδη και μικρότερα οστά αποπίπτουν συντομότερα από τα συμπαγή και μεγαλύτερα (Ιό. «Π.Α.», κεφ. 33). Αφαίρεση οστικού τεμαχίου με πριόνι επιβάλλεται όταν αυτή εξυπηρετεί την επίτευξη ανατάξεως ή αν το κόκκαλο προέχει και τραυματίζει τα μαλακά μόρια (Ιπ. «Π.Α.»,κεφ. 33). Και σ’ αυτήν την κατηγορία η θεραπεία περιλαμβάνει τοποθέτηση γάζας διαποτισμένης με κρασί, όπως κάνουμε στα οστά που πρόκειται να αποβληθούν. Τα ψυχρά επιθέματα πρέπει να αποφεύγονται γιατί μπορεί να προκαλέσουν σπασμούς. Βράχυνση του μέλους σε αυτή την κατηγορία κακώσεων είναι πολύ πιθανή (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 34).
Ο Ιπποκράτης έχει τέλος υπ' όψιν του την πιθανότητα νεκρώσεως μαλακών μορίων συνεπεία κακής εφαρμογής επιδέσμου ή ναρθήκων με κλειστά κατάγματα. Σ' αυτή την περίπτωση η θεραπεία που ακολουθείται είναι σε γενικές γραμμές η ίδια με αυτή των επιπλεγμένων καταγμάτων (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 27).


Η μέθοδος «εξωτερικής οστεοσυνθέσεως» του Ιπποκράτους

Πρόκειται για συσκευή συνεχούς εκτάσεως που χρησιμοποιείται στα κατάγματα κνήμης. Δυο δακτύλιοι από μαλακό δέρμα («σφαίραι» κατά την ορολογία του Ιπποκράτη) τοποθετούνται ένας στο ύψος των σφυρών και ένας κάτωθεν του γόνατος.
Σε κάθε δακτύλιο είναι προσαρμοσμένες δυο μικρές δερμάτινες «κοτύλες» μία εκ των έσω και μία εκ των έξω, τοποθετημένες αντιδιαμετρικά οι άνω με τις κάτω. Ο γιατρός πρέπει να έχει τουλάχιστον 3 ζεύγη ράβδων από ευλύγιστο ξύλο κρανιάς, πάχους περί τον ένα δάκτυλο. Σε κάθε ζεύγος αντιδιαμετρικών κοτυλών τοποθετούνται από δυο ράβδοι λυγισμένες.
Καθώς οι ράβδοι τείνουν να εκταθούν, ασκείται έκταση στην εστία του κατάγματος. Αν η συσκευή τοποθετηθεί σωστά, δίνει έκταση σωστή, ομαλή και ευθυγραμμισμένη, χωρίς να προξενεί πόνο και το τραύμα ελέγχεται εύκολα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 30).

Συμπεράσματα

Αν κάποιος έχει υπ' όψη του το σύνολο του ιατρικού έργου του Ιπποκράτη, τότε γνωρίζει ότι ο μεγάλος Έλληνας γιατρός είναι και θεμελιωτής της σύγχρονης Τραυματιολογίας.
Από την ιδιαίτερη όμως μελέτη των απόψεων του για τις επιπλεγμένες κακώσεις, προκύπτει ότι σαφώς εφάρμοζε τους βασικούς θεραπευτικούς χρόνους, που και σήμερα χρησιμοποιούμε: Καθαρισμός, αντισηψία, διατήρηση του τραύματος ανοικτού για παροχέτευση, συχνός έλεγχος, ακινητοποίηση, έντονη ανησυχία για την επερχόμενη φλεγμονή, «εξωτερική οστεοσύνθεση».
Αυτές του τις γνώσεις τις κωδικοποίησε και σύμφωνα με τις εμπειρίες του τις εφάρμοσε σε κάθε μία από τις κατηγορίες κακώσεων που διέκρινε.
Επιβεβαιώνεται τελικά με τον θαυμαστότερο τρόπο η πρωτοπορία του Ιπποκράτη σε ένα χώρο όπου και σήμερα ακόμη η Ιατρική συναντά ανυπέρβλητες δυσκολίες. Και το βάρος της ιατρικής και πολιτιστικής κληρονομιάς γίνεται έντονα αισθητό από εκείνους που θέλουν να θεωρούνται συνεχιστές της παραδόσεώς του.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ. Άπαντα (από την σειρά της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας «Οι Έλληνες»). Τόμοι 1, 11, 12. Εκδόσεις «Κάκτος», 1992.
2. KUHN C.G. (1829): Medicorum Graecorum Opera Quae Exstant. Claudii Galeni Opere Ommnia. Lipsiae.
3. ΜΑΡΚΕΤΟΣ Σ. (1993): Εικονογραφημένη Ιστορία της Ιατρικής. Εκδόσεις «Ζήτα», Αθήνα.
4. ΦΥΛΑΚΤΟΣ Α. (1971): Τα άπαντα του Ιπποκράτους: Περί αγμών. Αθήνα.
5. ΦΥΛΑΚΤΟΣ Α. (1983): Τα άπαντα του Ιπποκράτους: Περί άρθρων. Αθήνα.
6. ΧΡΥΣΟΣΠΑΘΗΣ Ι.Γ. (1909): Η Ορθωτική από των αρχαιοτάτων μέχρι των καθ'ημάς χρόνων. Σύρος.
7. HARTOFILAKIDIS-GAROFALIDIS G., PAPATHANASIOU B.T. (1972) : Orthopaedics in Ancient Greece. Clin. Orthop. 88, 308-312.
8. LE VAY D. (1989): The history of Orthopaedics. The Parthenon Publishing Group Inc.
9. MITCHLER M. (1968): Medical ethics in Hippocratic bone surgery. Bull. Hist. Med. XLII (4), 297-311.
10. POURNAROPOULOS G.C. (1971): Contribution a I' histoire de l' Ortopaedie. Sujects d' Ortopaedie. Athenes 1971.

Αρχή

Υγιεινή Διαβίωση – Ιπποκράτική Ιατρική

«Άσκηση υγειής» (μέτρια σωματική άσκηση)

Μόνο η σωστή τροφή δεν αρκεί να συντηρήσει τον άνθρωπο σε καλή φυσική κατάσταση, αν δε συνδυάζεται με τη γυμναστική. Η τροφή και η άσκηση θεωρείται ότι έχουν αντίθετες ιδιότητες, συμβάλλουν όμως αμοιβαία στη διατήρηση της υγείας ενώ από την υπερίσχυση του ενός ή του άλλου προκαλούνται νόσοι. Οι ασκήσεις καταναλώνουν και οι τροφές και τα ποτά αναπληρώνουν τα συστατικά του σώματος. Η αξία της Ιπποκρατικής ιατρικής αποκαλύπτεται από το συνδυασμό κανόνων διαιτητικής και κανόνων γυμναστικής με τον τρόπο διαβίωσης γενικά. Άλλωστε η έρευνα της γυμναστικής και του αθλητισμού ανακάλυψε κατά καιρούς την καταλληλότερη διατροφή για κάθε περίπτωση και τα πορίσματα αυτά συνεισέφεραν στην ιατρική εμπειρία. Ο Πλάτων αναφέρει ότι ο Ηρόδοτος ο Σηλυμβριανός, αθλητής αρχικά και γιατρός κατόπιν ήταν ο πρώτος που συνέδεσε την ιατρική με τη γυμναστική και συνέστησε τους μακρινούς περιπάτους ως κύριο θεραπευτικό μέσο.

Ο Ιπποκράτης διαιρεί τα γυμνάσια σε φυσικά και βίαια. Στα πρώτα ανήκουν οι περίπατοι ενώ στα δεύτερα τα διάφορα αθλήματα. Τα αγύμναστα άτομα κουράζονται με την παραμικρή προσπάθεια διότι κανένα μέλος του σώματός τους δεν έχει σκληραγωγηθεί. Όμως η αθλητική διαμόρφωση του σώματος δεν είναι επιθυμητή διότι δεν είναι σύμφωνη με τη φύση, αποκλίνει δηλαδή από την αρμονία. Η κόπωση πρέπει να αντιμετωπίζεται με ατμόλουτρα και ζεστά λουτρά. Το πόσιμο νερό στα λουτρά υγραίνει και δροσίζει, το αλμυρό ζεσταίνει και αφυδατώνει. Χρήσιμες θεωρούνται και οι επαλείψεις με λάδι διότι η δράση τους είναι θερμαντική, υγραντική και μαλακτική.

Α κορίη τροφής» (εγκράτεια στη διατροφή)

Στην Ιπποκρατική πραγματεία « Περί αρχαίης ιητρικής» διατυπώνεται ή άποψη ότι η ιατρική επιστήμη δεν θα είχε ανακαλυφθεί ποτέ αν οι άρρωστοι ζούσαν και διατρέφονταν όπως οι υγιείς και αν οι υγιείς είχαν αρκεστεί στον τρόπο διατροφής των ζώων με ωμά φυτικά προϊόντα που προκαλούσαν πόνους και αρρώστιες. Η αναζήτηση καταλληλότερης τροφής, η επεξεργασία της και η ανάμιξη διαφόρων εδεσμάτων συντέλεσαν στη διατήρηση της υγείας του ώστε να υποστηρίζεται ότι η εξέλιξη της διατροφής βάδισε παράλληλα με εκείνη της ιατρικής. Είναι φανερό ότι η διαιτητική κατέχει σημαντική θέση στο ιπποκρατικό έργο εφόσον αρκετές πραγματείες είναι αποκλειστικά αφιερωμένες σε αυτή: Περί διαίτης υγιεινής». «Περί διαίτης» και «Περί τροφής» και άλλες διαπραγματεύονται αποσπασματικά σχετικά θέματα: «Περί διαίτης οξέων», «Περί υγρών χρήσιος» και «Αφορισμοί».

Το «Περί διαίτης» πρωτοποριακό στην εποχή του και βιβλίο αναφοράς για πολλούς αιώνες κατόπιν, παρουσιάζει αναλυτικά όλες τις υπάρχουσες γνώσεις για τις ιδιότητες και τη δράση κάθε τροφής, προϋποθέτοντας όμως και τη γνώση της ιδιοσυγκρασίας κάθε ατόμου διότι οποιοσδήποτε διαιτολογικός σχεδιασμός πρέπει να εξατομικεύεται, άποψη που συμβαδίζει απόλυτα με τις σύγχρονες, όπως γίνεται και με τις υπόλοιπες: κάθε άτομο πρέπει να ζει και να διατρέφεται ανάλογα με την ηλικία και την ιδιοσυγκρασία του, διαφορετικά οι παχύσαρκοι από τους αδύνατους και οι νέοι από τους γέρους. Οι σημερινοί άνθρωποι που προσπαθούν να χάσουν βάρος θα πρέπει να γνωρίζουν και τις συμβουλές των ιπποκρατικών ιατρών: να ασκούνται  με άδειο στομάχι και να αρχίσουν να τρώνε αμέσως μετά και όχι αφού αναπαυθούν, πίνοντας λίγο αραιωμένο δροσερό κρασί. Η τροφή να είναι εμπλουτισμένη με άφθονα αρωματικά, ώστε να χορταίνει κανείς με λιγότερη ποσότητα και το γεύμα να είναι μόνο ένα ημερησίως. Τις δυσμενείς προγνώσεις για τους υπέρβαρους συνοψίζει και ένας ιπποκρατικός φιλόσοφος: Οι εκ φύσεως παχύσαρκοι πεθαίνουν πιο γρήγορα από τους αδύνατους».

Λαμβάνεται πρόνοια επίσης για όσους ζουν ακατάστατα, δηλαδή τρώνε και πίνουν ότι τύχει, είναι αναγκασμένοι να εργάζονται και να ταξιδεύουν και να εκτίθενται σε αντίξοες καιρικές συνθήκες. Το ελάχιστο που επιβάλλεται να κάνουν για να διατηρούν την υγεία τους είναι να ακολουθούν τις εποχές του έτους προσαρμόζοντας τη διατροφή τους, τη σωματική άσκηση, την ενδυμασία και γενικά τις δραστηριότητες τους. Όσο για την ειδική διατροφή κατά τη διάρκεια σοβαρών νοσημάτων, απαιτείται υπερ-εξατομίκευση, διότι οι διαφορές μεγεθύνονται, όταν υπεισέρχεται επιπροσθέτως ο παράγων της ασθένειας κατακριτέες είναι και οι υπερβολικά αυστηρές δίαιτες, τουλάχιστον όσες οδηγούν στην έσχατη     διότι είναι δύσκολη η αποκατάσταση της ζημιάς. Όταν ακολουθείται πολύ αυστηρή δίαιτα, οποιοδήποτε λάθος έχει σοβαρές συνέπειες από ότι σε μια λιγότερο αυστηρή. Ο αφορισμός «Ου πλησμονή, ου λιμός, ουδ’ άλλο ουδέν αγαθόν, ότι αν μάλλον της φύσιος η» (Ούτε ο υπερσιτισμός ούτε η ασιτία ούτε τίποτε άλλο είναι καλό αν ξεπερνάει τα φυσιολογικά όρια) επιγραμματικά διατυπώνει τις Ιπποκρατικές αντιλήψεις περί διατροφής.

Αρχή

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ – ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ

Ένας από τους πολλούς τομείς που ασχολήθηκε ο «γίγαντας» της ιατρικής, υπήρξε και η μελέτη του γυναικείου σώματος καθώς και οι ασθένειες αυτού. Όσο μελετά κανείς σε βάθος το αξιοθαύμαστο έργο του, σε σχέση με τα δεδομένα και τις δοξασίες της εποχής του, τόσο περισσότερο μένει έκπληκτος για το σπινθηροβόλο πνεύμα και για την παρατηρητικότητα του Ιπποκράτη.

Φυσικά δεν πρέπει να ωραιοποιούμε τα πάντα όπως επίσης δεν θα πρέπει να ισχυριζόμαστε ότι ήταν όλα έργα μόνο του Ιπποκράτη. Ασφαλώς η αξία των έργων του Ιπποκράτη καθώς επίσης και των μαθητών του, ήταν μεγάλη και αυτό το ενισχύουν και οι συνθήκες της τότε εποχής. Θα πρέπει εδώ να αναφέρουμε ότι μέχρι την εποχή εκείνη τα πάντα ερμηνεύονταν με την παρέμβαση της θρησκείας και κάθε ασθένεια θεωρούνταν θεία δύναμη.

Ο Ιπποκράτης πρώτος, αν και υπήρχαν τεράστιοι κίνδυνοι, γιατί η εποχή του χαρακτηρίζονταν ως θεοκρατική, προσπάθησε και τελικά το κατάφερε να ερμηνεύσει και να θεραπεύσει τις διάφορες ασθένειες. Αυτός άλλωστε ήταν και ο λόγος που συκοφαντήθηκε βάναυσα από το Ιερατείο και κινδύνευσε να χαρακτηριστεί ως αιρετικό. Παρόλο όμως τις τόσες δυσκολίες ο Ιπποκράτης συνέχισε απτόητος τις μελέτες του και άφησε στους μεταγενέστερους ένα πλούσιο επιστημονικό έργο και ακόμη έθεσε τα θεμέλια της σκέψης, της παρατηρητικότητας και τις λογικής ερμηνείας των αιτιών των νόσων και της αντιμετώπισής τους.

Ένα από τα θέματα της Μαιευτικής και Γυναικολογίας που προβλημάτισε τον Ιπποκράτη και τους μαθητές του ήταν η ανατομική των γεννητικών οργάνων της Γυναίκας. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν συγκεντρώσει αρκετά στοιχεία επί του θέματος. Θα πρέπει εδώ να επισημάνουμε ότι τα στοιχεία αυτά προέρχονται από την συγκριτική μελέτη, με τα γεννητικά όργανα των ζώων. Αυτό συνέβαινε διότι υπήρχαν αυστηρές διατάξεις που απαγόρευαν την νεκροτομή του ανθρώπου. Έτσι σαν αποτέλεσμα είχε οι ερευνητές να καταφεύγουν στην ανατομή θηλυκών ζώων. Αυτό το γεγονός είναι ένα δείγμα της παρατηρητικότητας καθώς επίσης και της ευφυΐας των ανθρώπων αυτών.

Έπειτα μελετά με μεγάλη προσοχή η φυσιολογία και η παθολογία τις έμμηνες ρύσης. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι Ιπποκρατικοί ιατροί παρατήρησαν ότι η συχνότερη ηλικία εμφάνισης της έμμηνης ρύσης στην Ελληνίδα είναι το 13ο έτος. Οι ανωμαλίες της έμμηνης ρύσης μελετήθηκαν αρχικά από τον Ιπποκράτη και τους μαθητές του, οι οποίοι διέκριναν διάφορες ασθένειες. Μελετήθηκε επίσης και η παύση της έμμηνης ρύσης. Τέλος την προσοχή τους, επισύρει η στείρωση των γυναικών, όπου θεωρείται ως κυριότερη αιτία η σύσταση της μήτρας.

Ασφαλώς ο Ιπποκράτης μελέτησε και το τεράστιο θέμα της γονιμοποίησης και ανέπτυξε τις δικές του θεωρίες. Ο Ιπποκράτης αγνοούσε την ύπαρξη και τη λειτουργία των ωοθηκών και παραδέχονταν ότι η σύλληψη γινόνταν από δύο σπέρματα, ένα ανδρικό και ένα γυναικείο, των οποίων η ένωση παρήγε το όν με πήξη ή κρυστάλλωση.

Όσο αναφορά το σχηματισμό των δύο φύλλων ο Ιπποκράτης έδινε την εξής εξήγηση: καθένα από τα δυο περιείχε δυο ποικιλίες σπερμάτων, εκ των οποίων το ένα ισχυρό και το άλλο ασθενές. Έτσι η ένωση των δυο ισχυρών σπερμάτων των δυο γονιών παρήγε αγόρι, ενώ η ένωση των δυο ασθενών σπερμάτων παρήγε κορίτσι. Ακόμη σημείωνε ότι ένα ζευγάρι που έκανε αγόρια, εάν χώριζε και τεκνοποιούσε ξανά με άλλους συντρόφους, τότε μπορεί να έκανε κορίτσια ή κορίτσια και αγόρια.

Οι γνώμες αυτές του Ιπποκράτη είναι πολύ σπουδαίες όχι μόνο γιατί είναι οι πρώτες διατυπωμένες από την ελληνική ιατρική επιστήμη, αλλά και γιατί παρουσιάζουν επιστημονική αλήθεια. Βέβαια ο Ιπποκράτης δεν προμάντευσε το σπερματοζωάριο και το ωάριο, αλλά αυτό είναι άλλωστε φυσικό, γιατί δεν υπήρχαν ούτε τα όργανα ούτε τα μέσα την πανάρχαια εκείνη εποχή.

Επίσης ο Ιπποκράτης παρατήρησε ότι η πιο ευνοϊκή για τη σύλληψη εποχή είναι λίγες μέρες μετά την έμμηνο ρύση. Αξιοθαύμαστη είναι και η περιγραφή των υμένων που περιβάλλουν το κύημα, καθώς και του πλακούντα. Ακόμη αξιοσημείωτο είναι οι παρατηρήσεις του Ιπποκράτη καθώς επίσης και των μαθητών του, για το χρόνο έναρξης των κινήσεων του εμβρύου μέσα στη μήτρα όπου υποστηρίζει ότι το αγόρι αρχίζει να κινείται στους τρεις μήνες και το κορίτσι στους τέσσερις μήνες. Έπειτα ο Ιπποκράτης αναφέρεται στα διάφορα στάδια που ακολουθεί η ανάπτυξη του εμβρύου μέσα στην μήτρα. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι περιγράφει τη θέση του εμβρύου όπου τα χέρια του είναι στηριγμένο στις γνάθους και το κεφάλι του στα πόδια.

Έντονη εντύπωση προκαλεί ο ακριβής προσδιορισμός της διάρκειας της κυήσεως σε 40 εβδομάδες όπως ακριβώς καθορίστηκε να υπολογίζεται διεθνώς τα τελευταία χρόνια από την ένωση Μαιευτηρίων-Γυναικολόγων.

Ο Ιπποκράτης περιγράφει για άλλη μια φορά πρώτος την ανάπτυξη των διάφορων τμημάτων του εμβρύου μέσα στη μήτρα καθώς επίσης και τη λειτουργία του ομφαλού, απ’ όπου γίνεται η αναπνοή και η θρέψη του εμβρύου. Ακόμη ο Ιπποκράτης υποστηρίζει ότι το αρσενικό έμβρυο σχηματίζεται σε 30 μέρες και το θηλυκό σε 42 ημέρες.

Βέβαια δεν ήταν φυσικό να διαφύγει από την προσοχή του Ιπποκράτη το φαινόμενο του τοκετού, τον οποίο θεωρεί ενεργητική πράξη του εμβρύου και αρχίζει όταν λιγοστεύει η τροφή που παρέχει η μητέρα στο παιδί, οπότε το έμβρυο τινάζοντας τα πόδια και τα χέρια, σπάζει τους εσωτερικούς υμένες, ελευθερώνεται από τα δεσμά και βγαίνει έξω με βίαιες κινήσεις.

Επίσης αξιοθαύμαστες είναι οι παρατηρήσεις του Ιπποκράτη στα νοσήματα που έχουν σχέση με την εγκυμοσύνη. Έτσι αναφέρεται στο περί επταμήνου και οκταμήνου εμβρύου. Ο έβδομος μήνας της εγκυμοσύνης θεωρείται πολύ σπουδαίος στια τον Ιπποκράτη, κυρίως γιατί παρέχει τη δυνατότητα να γεννηθεί βιώσιμο έμβρυο και ακόμη αυξάνει τους κινδύνους του τοκετού για την κυοφορούσα μητέρα.

Από όλα όσα αναφέρθηκαν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο μεγάλος πρόγονός μας δημιούργησε ένα μνημειώδες έργο για το οποίο θα πρέπει να είμαστε υπερήφανοι.

Αρχή

Το Ασκληπιείο

Το Ασκληπιείο (άρχισε να χτίζεται τον 4ο αι. π.Χ.) 4 χλμ Δ, είναι το πιο σημαντικό μνημειακό συγκρότημα του νησιού. Το θεραπευτήριο της αρχαιότητας. Βρίσκεται μέσα σε άλσος με κυπαρίσσια. Το έδαφος έχει αρκετή κλίση, γι' αυτό χτίστηκε σε τέσσερα επίπεδα που συνδέονται μεταξύ τους με μαρμάρινα κλιμακοστάσια. Επάνω κυριαρχεί o ναός του Ασκληπιού -δωρικός περίπτερος (2ου αι. π.Χ.). Σώζονται μόνο τα θεμέλια και λίγες κολόνες. Στο κέντρο του δευτέρου επιπέδου (ή εξέδρας) βρίσκεται ο βωμός που έχει δεξιά του ιωνικό ναό (3ου αι. π.Χ.). Σώζονται τα θεμέλια, δυο κολόνες και αριστερά ρωμαϊκός ναός, αρχιτεκτονικά μέλη. Το γλυπτό διάκοσμο του ναού είχαν φιλοτεχνήσει τα παιδιά του Πραξιτέλους. Κάτω απομένουν σήμερα τα ερείπια της Στοάς, που πρέπει να στέγαζε την ιατρική σχολή του Ιπποκράτη. Κοντά υπήρχαν στην αρχαιότητα θερμές πηγές. Από το πιο ψηλό σημείο του Ασκληπιείου ανοίγεται μπροστά και απέναντι το πανόραμα της μικρασιατικής χερσονήσου της Αλικαρνασσού. Το θεραπευτήριο του Ιπποκράτη αποκαλύφθηκε μετά από ανασκαφές που έκαναν Γερμανοί αρχαιολόγοι στις αρχές του αιώνα μας (1901). Ο οικισμός Κερμεντέ ή Πλατάνι στα μισά του δρόμου για το Ασκληπιείο, σε περιοχή πολύ εύφορη, με μεγάλη βλάστηση και πολλά κυπαρίσσια. Παλιά ήταν αμιγές τουρκικό χωριό. Τώρα ο πληθυσμός είναι μοιρασμένος αλλά διατηρείται η μουσουλμανική φυσιογνωμία του -τζαμί, χαμηλά ξύλινα σπίτια

Αρχή


Ο ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΟΡΚΟΣ

Από τα πανάρχαια χρόνια οι άνθρωποι αισθάνονταν την ανάγκη να βεβαιώνουν την αλήθεια ενός πράγματος ή την τήρηση μιας υπόσχεσης με όρκο. Όρκος είναι κυρίως η επίκληση της μαρτυρίας του Θεού ή ιερών προσώπων, για την αλήθεια των λόγων μας ή για την ειλικρίνεια των υποσχέσεών μας. Έτσι ο όρκος θεωρήθηκε ανέκαθεν ιερός και απαραβίαστος και η σύνδεσή του με τη θρησκεία συντέλεσε ώστε να καταλάβει σπουδαιότατη θέση στον κοινωνικό βίο.

Όρκο στην αρχαία Ελλάδα έδιναν πολλοί, αλλά ο όρκος που επέδρασε περισσότερο από όλους στην ηθική της επιστήμης είναι ο όρκος του Ιπποκράτη, γιατί ακτινοβολεί απόλυτο σεβασμό προς τον άνθρωπο και ανιδιοτελή αγάπη προς την επιστήμη. Ο όρκος του Ιπποκράτη δεν ενδιαφέρει μόνο τους ιατρούς, αλλά κάθε επιστήμονα και κάθε επαγγελματία, που πιστεύει στον ανθρωπισμό και θεωρεί το επάγγελμά του ιερή αποστολή μέσα στην κοινωνία. Σε κείμενο μιας μόλις σελίδας διατυπώνονται γνώμες αθάνατες, αρχές ακατάλυτες, υποθήκες αιώνιες και παραγγελίες ισχυρές για οποιαδήποτε εποχή.

Τα Ιπποκρατική έργα, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη συνενώθηκαν κατά τον 3οπ.Χ. αιώνα και στη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας για πρώτη φορά συνδέθηκαν με το όνομα του Ιπποκράτη. Κατά την Αναγέννηση με την ανακάλυψη της Τυπογραφίας και τη στροφή προς την κλασσική αρχαιότητα ο Όρκος σημείωσε πολλές εκδόσεις ιδιαίτερα στη λατινική. Από τον 19ο αιώνα ο Όρκος άρχισε να μεταφράζεται στις εθνικές γλώσσες, όπως στα Γαλλικά, στα Γερμανικά, στα Αγγλικά, πράγμα που συνέβαλε στη μεγαλύτερη διάδοση και αξιολόγησή του.

Όσο αναφορά την περίοδο της συγγραφής του Όρκου και τις συνθήκες που συντέλεσαν στη σύνταξή του έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς διάφορες απόψεις. Ωστόσο συστηματικοί μελετητές του Ιπποκρατικού Όρκου προσανατολίζονται στον 5ο ή 4ο αιώνα, μάσα στα πλαίσια λειτουργίας της Ιατρικής Σχολής της Κω. Το κείμενο αυτό συντάχθηκε από αυστηρά ηθικό και δημοκρατικό άνθρωπο σε μια εποχή φιλελεύθερων ιδεών, όταν πολλοί νέοι έξω από την αριστοκρατία της ιατρικής τάξεως άρχισαν να ζητούν ιατρική εκπαίδευση.

Ο Όρκος από πλευράς μορφής παρουσιάζει τελειότητα και θεωρείται κόσμημα της αρχαίας λογοτεχνίας. Η δομή του είναι κυκλική. Αρχίζει με ιερό δέος και τελειώνει με ιερό δέος. Επίκληση των Θεών έχουμε στην αρχή, παράκληση προς τους Θεούς έχουμε στο τέλος. Η έκφραση του Όρκου είναι πλούσια και μεγαλειώδης, ανάλογη με το υψηλό περιεχόμενό του. Η γλώσσα του Όρκου είναι η Ιωνική ενώ περιλαμβάνει και λίγους αττικούς τύπους. Στον Όρκο διακρίνουμε την ορθότητα των σκέψεων, την κατηγορηματικότητα των δεσμεύσεων, την ευγένεια των συναισθημάτων. Το ύφος του Ιπποκρατικού Όρκου είναι καθαρό, σοβαρό και επιγραμματικό, χωρίς πλατειασμούς. Χαρακτηρίζεται από ειλικρίνεια, φυσικότητα και ευγένεια. Οι ποιητικές λέξεις και φράσεις προσδίδουν στο ύφος αρχαιοπρέπεια και μεγαλοπρέπεια. Τα ρητορικά σχήματα ενσωματώνονται στο κείμενο με πολύ έντεχνο τρόπο χωρίς προσποίηση. Ο τόνος του Όρκου είναι υψηλός και ιεροπρεπώς. Γενικά ο Ιπποκρατικός Όρκος αποτελεί ένα θαυμάσιο λογοτεχνικό κείμενο που συνδυάζει αριστοτεχνικά έξοχη μορφή με υψηλό περιεχόμενο.

Ο Όρκος είναι το πιο σύντομο αλλά και το πιο γνωστό κείμενο της Ιπποκρατικής συλλογής, για το οποίο χιλιάδες σελίδων γράφτηκαν μέχρι σήμερα. Μπορεί να χωριστεί σε τέσσερα μέρη όπου το πρώτο είναι η επίκληση, το δεύτερο οι υποχρεώσεις έναντι του επαγγέλματος, το τρίτο τα καθήκοντα προς τους αρρώστους και το τέταρτο μέρος είναι η ευχή.

Έτσι στον πρόλογο ο ορκιζόμενος επικαλείται τη μαρτυρία των θεών, ότι θα τηρήσει τον όρκο του. Στο δεύτερο μέρος αναφέρει τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνει έναντι του επαγγέλματος μέσα στην ιατρική οικογένεια. Ορκίζεται ότι θα διδάξει την ιατρική τέχνη στους γιους του και στους γιους του διδασκάλου του χωρίς μισθό. Ακόμη ορκίζεται ότι θα διδάξει την ιατρική τέχνη και τους μαθητές που έχουν κλίση και δέχονται να δεθούν με τις υποχρεώσεις του ιατρικού όρκου. Στο τρίτο μέρος απαριθμεί τα καθήκοντα του γιατρού προς τους αρρώστους. Έτσι υπόσχεται ότι θα αποβλέπει μόνο στην ωφέλεια των ασθενών του, δεν θα χορηγήσει ποτέ θανατηφόρο φάρμακο, δεν θα βοηθήσει καμιά γυναίκα να αποβάλλει το παιδί της και ακόμη θα τηρεί κάθε μυστικό που θα γνωρίζει κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Στον επίλογο εύχεται, όσο τηρεί τον όρκο του να έχει την εκτίμηση των ανθρώπων, σε περίπτωση όμως που παραβεί να πάθει τα αντίθετα.

Ο Ιπποκρατικός Όρκος έχει εννέα άρθρα όπου το πρώτο αναφέρεται στην επίκληση του θεού. Το δεύτερο κάνει αναφορά στις υποχρεώσεις προς το Δάσκαλο και στο συμβόλαιο. Το τρίτο μιλάει για τη δίαιτα των ασθενών. Το τέταρτο αναφέρεται στα φάρμακα την ευθανασία καθώς ακόμη και στην έκτρωση ενώ το πέμπτο άρθρο κάνει νύξη για την καθαρότητα του βίου και της τέχνης. Το έβδομο αναφέρεται στην ωφέλεια των ασθενειών καθώς επίσης και για το σεβασμό των οικείων. Το όγδοο άρθρο είναι το γνωστό «ιατρικό απόρρητο». Το τελευταίο άρθρο στην ευχή και κατάρα.

Αρχή

ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΝΟΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΚΟ ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ

1.       Ο Θεός ως έφορος της ηθικής τάξεως είναι ο ασύγκριτος εγγυητής της ειλικρίνειας των υποσχέσεων του ανθρώπου.

2.       Η γνώση του εαυτού μας και η συναίσθηση των ευθυνών μας είναι τα θεμέλια για μια επιτυχημένη σταδιοδρομία.

3.       Εξαίρετη τιμή και ισόβια ευγνωμοσύνη οφείλει ο μαθητής στον αληθινό του δάσκαλο.

4.       Η ανιδιοτελής μεταλαμπάδευση των γνώσεων αποτελεί πρωταρχικό καθήκον του δασκάλου.

5.       Το ιδανικό της Παιδείας είναι θεμελιακό ιδεώδες της ζωής.

6.       Ο ιατρός οφείλει να έχει ανώτερο ήθος και επιστημονική κατάρτιση, ώστε να είναι πάντοτε επωφελής.

7.       Όποιος πιστεύει στο Θεό και αγαπά τον άνθρωπο σκέπτεται πάντοτε καθαρά και ενεργεί τίμια.

8.       Οποιαδήποτε επέμβαση για άμβλωση είναι άκρως αντίθετη προς τον πρώτο σκοπό της Ιατρικής, που είναι η διατήρηση της ανθρώπινης ζωής.

9.       Η ευσυνειδησία αποτελεί καθοριστική αρχή για την άσκηση του επαγγέλματος.

10.    Η εγκράτεια θεμελιώνει την ηθικότητα που πρέπει να διακρίνει ιδιαίτερα τον ιατρό.

11.    Δικαιοσύνη και ανθρωπισμός είναι θεμελιώδεις αρετές του επιτυχημένου επιστήμονα.

12.    Η εχεμύθεια αποτελεί ιερό καθήκον του ιατρού και κάθε ανθρώπου.

13.   Η συνέπεια εξασφαλίζει την καλή φήμη, την υπόληψη μεταξύ των ανθρώπων.

14.    Ο άνθρωπος καταξιώνεται με το ήθος του και την προσφορά του στην κοινωνία.

Αρχή

ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΟΡΚΟΥ

Η καθολικότητα των ηθικών κανόνων του Ιπποκρατικού Όρκου και ο βαθύτερος ανθρωπισμός του συντέλεσαν, ώστε το θαυμάσιο αυτό κείμενο να επιβιώσει ανά τους αιώνες και να επηρεάσει καθοριστικά την Ιατρική ηθική τους κώδικες δεοντολογίας συναφών επαγγελμάτων, ακόμη και Παγκόσμιες διακηρύξεις των νεωτέρων χρόνων. Έτσι ο Ιπποκρατικός Όρκος θεωρείται απαραίτητος για την ορθή άσκηση της Ιατρικής και προβάλλονται ως κανόνες συμπεριφοράς των ιατρών προς τους ασθενείς.

Ακόμη και όταν άρχισαν να ιδρύονται τα πρώτα Πανεπιστήμια στην Ευρώπη, ο Ιπποκρατικός Όρκος εισάγεται στις Ιατρικές Σχολές. Γενικά κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα η Ιατρική ακολουθεί την Ιπποκρατική παράδοση και οι Όρκοι των ιατρών εναρμονίζονται προς τον Όρκο του Ιπποκράτη. Σήμερα πολλές Ιατρικές Σχολές προηγμένων χωρών παραδίδουν στους νέου πτυχιούχους τους ένα αντίγραφο του Ιπποκρατικού όρκου, ή επιβάλλουν τον Ιπποκρατικό Όρκο κατά τη λήψη διδακτορικού διπλώματος, με ελάχιστες τροποποιήσεις ενδεικτικό της παγκόσμιας ακτινοβολίας του Όρκου αποτελεί και το γεγονός ότι από τα πέρατα το κόσμου (Αμερική, Ιαπωνία) πτυχιούχοι ιατροί προσέρχονται τα τελευταία χρόνια στη γενέτειρά του Ιπποκράτη, μεμονωμένοι, για να ορκισθούν συμβολικά και στον Ιπποκρατικό Όρκο.

Αρχή

Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΟΡΚΟΥ

Από όσα έχουν αναφερθεί μέχρι τώρα είναι καταφανής η μεγάλη αξία του Ιπποκρατικού Όρκου και μόνο το γεγονός ότι επί 24 και πλέον αιώνες επιβιώνει και επηρεάζει τους δεοντολογικούς κώδικες διάφορων εθνών και Παγκόσμιων Ενώσεων δείχνει την τεράστια σημασία του.

Ο Όρκος του Ιπποκράτη θεωρείται μέχρι σήμερα το βασικότερο κείμενο της ιατρικής δεοντολογίας και ηθικώς όλων των αιώνων. Αν και συντάχθηκε σε μια εποχή πολύ διαφορετική από τη δική μας, περιέχει αρχές και υποθήκες πανανθρώπινες, που να εξακολουθούν να ισχύουν μέχρι σήμερα. Σε ένα κείμενο μια μόλις σελίδας προβάλλονται οι σπουδαιότερες υποχρεώσεις και αρετές που χαρακτηρίζουν ένα υψηλό λειτούργημα, όπως η Ιατρική.

Ο Όρκος του Ιπποκράτη αποτελεί μνημείο υψίστης σημασίας στην ιστορία του πολιτισμού . Έπειτα αντικατοπτρίζει μια νέα εκπαιδευτική δυνατότητα. Ακόμη η καθολικότητα των κανόνων του και ο βαθύτατος ανθρωπισμός του συνιστούν μια διακήρυξη με διαχρονική αξία και απαράμιλλο κύρος. Έτσι πολλοί ονομάζουν τον Όρκο του Ιπποκράτη με χρυσό κανόνα της Ιατρικής.

Τελικά συνάγεται ότι ο Ιπποκρατικός Όρκος όχι μόνο δεν έχει ξεπερασθεί, αλλά μέσα στη σύγχρονη κοσμοθεωρητική  κρίση αποκτά μεγαλύτερο κύρος και αξία.

Αρχή



Για την εργασία εργάστηκαν: Παπαευθυμίου Βάσω, Τζαμαλή Ράνια, Βαμβακάς Θανάσης

Προηγούμενη σελίδα | Κεντρική σελίδα | Κατάλογος